شقاق مقعدی یکی از بیماری‌های شایع و دردناک ناحیه نشیمنگاهی است که افراد در گروه‌های سنی مختلف را درگیر می‌کند. این عارضه که در واقع نوعی بریدگی یا ترک‌خوردگی در پوشش سلولی کانال مقعد است، معمولاً به دلیل فشار بیش از حد به این ناحیه ایجاد می‌شود. درک صحیح از ماهیت این بیماری و شناخت تفاوت آن با سایر مشکلات مشابه، اولین قدم برای مدیریت درد و جلوگیری از پیشرفت آن است.

شقاق مقعدی چیست؟

شقاق مقعدی به شکاف یا زخم طولی کوچکی گفته می‌شود که در پوست ظریف و مخاط دهانه مقعد ایجاد می‌گردد. این ناحیه به دلیل تراکم بالای رشته‌های عصبی، بسیار حساس است و بروز هرگونه آسیب در آن می‌تواند منجر به دردهای تیرکشنده و شدید شود. هنگامی که این بافت دچار پارگی می‌شود، عضله اسفنکتر زیرین در معرض هوا و آلودگی قرار گرفته و دچار اسپاسم یا انقباضات ناگهانی می‌شود که فرآیند بهبود زخم را به تاخیر می‌اندازد.

در اکثر موارد، این زخم در خط میانی پشت مقعد رخ می‌دهد، اما در موارد خاص ممکن است در بخش جلویی نیز مشاهده شود. شقاق مقعدی نباید با بواسیر اشتباه گرفته شود، زیرا علیرغم شباهت در برخی علائم، ماهیت ساختاری این دو کاملاً متفاوت است. این بیماری در صورت عدم رسیدگی به موقع، می‌تواند از یک خراش ساده به یک زخم عمیق تبدیل شود که نیاز به مداخلات پزشکی جدی‌تری دارد.

علت ایجاد شقاق مقعدی

بیماری شقاق معمولاً بر اثر وارد شدن فشار فیزیکی بیش از حد به دیواره‌های کانال مقعدی و کشیدگی بافت مخاطی ایجاد می‌شود. شناخت این عوامل محرک می‌تواند در پیشگیری از بروز مجدد یا مزمن شدن بیماری نقش کلیدی ایفا کند.

• یبوست مزمن: دفع مدفوع سخت و خشک که باعث کشیدگی و ایجاد خراش در مخاط مقعد می‌شود.
• اسهال طولانی‌مدت: تکرر دفع و خاصیت اسیدی اسهال که منجر به التهاب و نازک شدن پوست ناحیه می‌گردد.
• زایمان طبیعی: فشارهای شدید وارده به ناحیه لگن در حین فرآیند زایمان.
• تنگی عضله اسفنکتر: انقباض بیش از حد عضلات دریچه‌ای که باعث کاهش خون‌رسانی به بافت و تسهیل پارگی می‌شود.
• بیماری‌های التهابی روده (IBD): مشکلاتی مانند کرون که باعث آسیب‌پذیری بافت‌های گوارشی می‌شوند.

علائم و نشانه‌های شقاق مقعدی

بسیاری از افراد به دلیل شباهت علائم، این بیماری را با سایر عارضه‌ها اشتباه می‌گیرند، اما شقاق نشانه‌های اختصاصی خود را دارد. توجه به زمان بروز درد و ویژگی‌های خونریزی می‌تواند به تشخیص سریع‌تر کمک کند.

• درد شدید حین دفع: احساسی شبیه به عبور شیشه یا بریدگی با چاقو در لحظه خروج مدفوع.
• سوزش و خارش: تداوم درد و سوزش تا چندین ساعت پس از اجابت مزاج.
• مشاهده خون روشن: وجود لکه‌های خون بر روی دستمال توالت یا سطح مدفوع (خون با مدفوع مخلوط نیست).
• ترک پوستی مشهود: مشاهده یک شیار کوچک یا زخم طولی در اطراف دریچه مقعد.
• برجستگی پوستی: ایجاد یک زایده گوشتی کوچک (تگ پوستی) در انتهای زخم در موارد مزمن.

انواع شقاق مقعدی (حاد و مزمن)

شقاق بر اساس مدت زمان ماندگاری و عمق زخم به دو دسته کلی تقسیم می‌شود که روش درمان هر کدام متفاوت است. تشخیص نوع بیماری به پزشک کمک می‌کند تا بین درمان‌های دارویی یا جراحی بهترین گزینه را انتخاب کند.

شقاق حاد

این نوع شقاق معمولاً کمتر از شش هفته از عمر آن می‌گذرد و ظاهری شبیه به یک بریدگی تازه و سطحی دارد. شقاق حاد اغلب با درمان‌های خانگی، تغییر رژیم غذایی و استفاده از پمادهای ساده به سرعت بهبود می‌یابد.

شقاق مزمن

در صورتی که زخم بیش از هشت هفته باقی بماند و علائم التیام نشان ندهد، وارد مرحله مزمن شده است. در این حالت لبه‌های زخم برجسته شده، عمق پارگی بیشتر می‌شود و معمولاً یک زائده پوستی در کنار آن شکل می‌گیرد که نیازمند درمان‌های تخصصی‌تر است.

روش‌های تشخیص شقاق مقعدی

تشخیص این بیماری عمدتاً از طریق معاینه فیزیکی توسط پزشک متخصص انجام می‌شود و نیاز به ابزارهای پیچیده در مراحل اولیه ندارد. پزشک با مشاهده ناحیه مقعد و بررسی ظاهر زخم، می‌تواند به راحتی نوع و شدت بیماری را تعیین کرده و از سایر بیماری‌ها متمایز سازد.

در صورتی که تشخیص قطعی با معاینه چشمی ممکن نباشد یا پزشک به وجود بیماری‌های زمینه‌ای مشکوک شود، ممکن است از روش‌هایی نظیر آنوسکوبی استفاده کند. این فرآیند شامل وارد کردن یک لوله کوتاه برای مشاهده داخل کانال مقعد است تا از سلامت بافت‌های داخلی‌تر اطمینان حاصل شود و احتمال وجود پولیپ یا التهابات روده بررسی گردد.

درمان شقاق مقعدی

هدف اصلی در درمان این عارضه، کاهش فشار روی عضله اسفنکتر و افزایش خون‌رسانی به ناحیه زخم برای تسریع ترمیم است. انتخاب روش درمانی بستگی به این دارد که بیماری در فاز حاد قرار داشته باشد یا به مرحله مزمن رسیده باشد.

درمان‌های دارویی و خانگی

استفاده از پمادهای نیتروگلیسیرین یا مسدودکننده‌های کانال کلسیم می‌تواند به شل شدن عضله و کاهش درد کمک کند. همچنین نشستن در لگن آب گرم (حمام سیتز) و مصرف فیبر بالا برای نرم کردن مدفوع، اولین خط درمان برای موارد حاد محسوب می‌شود.

تزریق بوتاکس

در این روش، سم بوتولینوم به عضله مقعد تزریق می‌شود تا با ایجاد فلج موقت و شل کردن عضله، فشار از روی زخم برداشته شود. این متد یک راهکار میانی برای افرادی است که به دارو پاسخ نداده‌اند اما تمایلی به انجام جراحی ندارند.

جراحی (اسفنکتروتومی)

برای موارد مزمن و مقاوم به درمان، جراحی اسفنکتروتومی جانبی موثرترین روش دائمی است. در این عمل، بخش کوچکی از عضله اسفنکتر بریده می‌شود تا فشار دائمی از روی کانال مقعد برداشته شده و زخم فرصت ترمیم پیدا کند.