رمز گشایی از التهاب دانشگاه

در همین اتفاقات اخیری که در برخی دانشگاه‌های کشور رقم خورد، گروه اندکی که با اهداف مخرب تلاش کردند فضا را ملتهب کنند اما تعداد دانشجویان انقلابی و فعال در صحنه بسیار بیشتر بود و نقش مؤثری در کنترل شرایط ایفا کرد. در ادامه برای بررسی بیشتر این اتفاقات اخیر با دکتر علی انتظاری، استاد دانشگاه و جامعه‌شناس به گفت‌وگو نشسته‌ایم. 

چه عواملی باعث می‌شود دانشگاه‌ها در مقاطع حساس به کانون بروز هیجانات اجتماعی تبدیل شوند؟
‌بروز هیجانات اجتماعی در دانشگاه‌ها امری طبیعی است. دانشجویان معمول سیاسی، رادیکال، آرمان‌خواه و عدالت‌طلب‌اند و تمایل دارند در فعالیت‌های جمعی مشارکت کنند‌؛ بنابراین بروز رفتارهای هیجانی از‌سوی آنان قابل انتظار است. اساسا دانشگاه این فرصت را فراهم می‌کند که گروهی از این افراد گرد هم آیند، به فعالیت‌های اجتماعی بپردازند و اثرگذار باشند‌؛ این وضعیت در همه‌جای دنیا نیز وجود دارد. با‌این‌حال، سایر جوامع برای مدیریت این هیجانات تدابیری می‌اندیشند و آنها را به کانال‌های مورد قبول هدایت می‌کنند. ما کمتر به این موضوع توجه کرده‌ایم. این مساله باید در کانون فعالیت‌های فرهنگی دانشگاه قرار گیرد اما متاسفانه در این زمینه با محدودیت مواجه‌ایم. معمولا بودجه فعالیت‌های فرهنگی کمترین سهم را به خود اختصاص می‌دهند‌؛ در صورتی که این فعالیت‌ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردارند. اگر فعالیت‌های ساختارمند و به‌هنجار را به‌درستی تعریف نکنیم، طبیعی است که شرایط به‌گونه‌ای رقم بخورد که احتمال بروز فعالیت‌های ساختارشکنانه در دانشگاه افزایش یابد. 

ما در این اعتراضات شاهد دانشجوهای ساختارشکن هم بودیم؛ نقش آنان را در تحرکات اخیر چگونه می‌بینید؟ 
افرادی که به این اتفاقات دامن زدند، گروه اندکی بودند. اکثر دانشجویان امروز به‌خوبی از واقعیت ماجرا و شرایط ویژه‌ای که کشور در آن قرار دارد، آگاه‌اند. با این حال، تعداد محدودی دست به اقداماتی ساختارشکنانه یا فعالیت‌هایی غیرقانونی زدند. از سوی دیگر، باید به شرایط دانشجویی نیز توجه داشت. برخی دانشجویان ممکن است تحت تاثیر هیجانات قرار گیرند و فریب شعارهای به‌ظاهر انقلابی را بخورند، به‌ویژه اگر کسی نباشد که این مسائل را برای آنان به‌درستی صورت‌بندی کند. البته مدیران دانشگاه در قبال این موضوع منفعل نبودند و خوشبختانه برخوردی فعالانه داشتند که در نهایت به سامان‌یافتن وضعیت انجامید. در مقابل، نیروهای انقلابی که وارد میدان شدند، از نظر تعداد گسترده‌تر بودند. هدف این اقدامات آن است که شرایطی رقم بخورد تا جامعه دچار دودستگی شود و به‌سمت دوقطبی‌شدن سوق پیدا کند‌؛ این همان هدفی است که دشمنان دنبال می‌کنند. آنها می‌خواهند همبستگی ملی را تضعیف کنند و همه ما باید نسبت به این مساله هوشیار باشیم. 

در شرایط فعلی که دشمن بر ایجاد اختلافات داخلی تمرکز دارد، منشا تحرکات اخیر در دانشگاه‌ها بیشتر داخلی است یا خارجی؟
مساله‌ای که اکنون در دانشگاه‌های ما جریان دارد، این است که بسیاری از تحرکاتی که رخ می‌دهد، منشاش درونی نیست و بیشتر ریشه در عوامل بیرونی دارد. به‌نظر می‌رسد هدایت این اقدامات از خارج دانشگاه صورت می‌گیرد و اکثر دانشجویان نیز به این موضوع واقف شده‌اند. در واقع تلاش می‌شود از ظرفیت دانشگاه، فضای آزاداندیشی و آزادی عمل موجود در آن استفاده شود تا تحرکاتی که در ۱۸ دی‌ماه شکل گرفت، به درون دانشگاه‌ها کشیده شود و خشونت به فضای دانشگاه منتقل گردد‌؛ با این هدف که همان جریان و قاعده‌ای که در ۱۸ دی‌ماه شکل گرفته بود و با درایت مردم فروکش کرد، مجددا احیا شود اما نیروهای انقلابی و بدنه فعال دانشگاه در صحنه حضور دارند و اجازه نخواهند داد این تحرکات به نتیجه برسد. 

چه اقدامات سلبی‌ای باید برای این دانشجویانی که تحت هدایت عوامل بیرونی عمل می‌کنند، انجام شود؟
در دانشگاه صرفا با اعتراض مواجه نیستیم‌؛ چه‌بسا برخی به خشونت متوسل شوند یا برای تحریک دیگران برنامه‌ریزی کنند. در این زمینه، دانشگاه و وزارت علوم باید رویکرد مشخصی نسبت به این دسته از دانشجویان اتخاذ کنند‌؛ نه نسبت به اکثریت دانشجویان. چراکه اکثریت دانشجویان حق اعتراض دارند و صدای آنان باید شنیده شود اما آن‌دسته از افرادی که با هدایت عوامل بیرونی ماموریت می‌یابند، باید هزینه تخلف خود را بپردازند‌؛ زیرا هرچه هزینه تخلف پایین‌تر باشد، احتمال بروز تخلف نیز افزایش می‌یابد. در سال ۱۴۰۱ شاهد ناآرامی‌هایی در سطح دانشگاه‌ها بودیم. در آن مقطع، تعدادی بازداشت شدند و مشخص شد برخی مرتکب خطاهایی شده‌اند. با این حال، نظام با آنان برخوردی پدرانه داشت و تا حد امکان نسبت به تخلفات‌شان با اغماض رفتار شد اما در شرایط فعلی، با توجه به وضعیت خاصی که در آن قرار داریم و با عنایت به این‌که اکنون روشن شده آمریکا و اسرائیل در پس این تحرکات قرار دارند، تخلفات نباید برای متخلفان کم‌هزینه باشد. ضروری است تدابیری اتخاذ شود تا مدیران دانشگاه با این موارد همچون یک اعتراض معمولی برخورد نکنند، افرادی که ماموریت می‌یابند و طبق اطلاعات موجود از بیرون هدایت می‌شوند و به این تحرکات دامن می‌زنند، باید مورد رسیدگی قرار گیرند و دست‌کم از ورود آنان به دانشگاه جلوگیری شود. 

در این میان اساتید و مدیران دانشگاه چه نقشی در مدیریت اتفاقات دارند؟
در این خصوص اساتید نقش بسیار مهمی دارند‌؛ به‌ویژه در برقراری تعامل مؤثر و منطقی با دانشجویان تا عقلانیت بر روند اعتراض‌ها حاکم باشد. یکی از مشکلات موجود در دانشگاه‌ها این است که برای طرح اعتراض، باید سازوکارهای عقلانی و مشخصی پیش‌بینی شود‌؛ به‌گونه‌ای که دانشجو بداند اگر قصد اعتراض دارد، باید در چارچوبی معین، در محل مشخص و براساس برنامه‌ای روشن و با پذیرش مسئولیت، مطالبات خود را مطرح کند. در عین حال، لازم است اقداماتی برای ارتقای سواد سیاسی دانشجویان انجام شود تا از موقعیت‌شناسی دقیق‌تری برخوردار باشند و بدانند کشور در چه شرایطی، به‌ویژه در عرصه بین‌المللی، قرار دارد. با توجه به این ملاحظات، قطعا باید حقوق دانشجویان ادا شود و صدای آنان شنیده شود. 

چگونه آموزش می‌تواند مانع از گرایش دانشجویان به چنین اقدامات حاشیه‌ای شود؟
دانشگاه یک نهاد آموزشی است‌؛ جوانان برای یادگیری وارد دانشگاه می‌شوند و خانواده‌ها نیز با همین هدف، آنها را راهی دانشگاه می‌کنند. اگر درصدی از دانشجویان با انگیزه‌ها و اهداف خاص خود بخواهند فضای دانشگاه را ملتهب کنند، درواقع به سایر دانشجویان و خانواده‌هایی که برای تحصیل فرزندان‌شان هزینه و آنها را حمایت کرده‌اند تا فردی مفید برای خود، خانواده و جامعه شوند، ظلم می‌کنند. از این‌رو، یکی از اقداماتی که وزارت علوم و مدیریت دانشگاه‌ها باید در اولویت قرار دهند، جدی‌گرفتن امر آموزش است. اگر آموزش با استانداردهای لازم و به‌صورت دقیق دنبال شود و در این حوزه مسامحه‌ای صورت نگیرد، اساسا فرصت‌های فراغت بی‌ضابطه‌ای ایجاد نخواهد شد که دانشجو خارج از برنامه درسی خود به مسائل حاشیه‌ای بپردازد. زمانی که برنامه آموزشی متراکم، منظم و استاندارد باشد، تمرکز دانشجو نیز بر مسیر اصلی تحصیل باقی می‌ماند. در دانشگاه، آموزش حتی باید در اولویت بالاتری نسبت به پژوهش قرار گیرد و لازم است با تاکید بیشتری دنبال شود. در حال حاضر سطح آموزش به‌شدت افت کرده و وقایع و رخدادهای اخیر نیز تأثیر منفی مضاعفی بر آن گذاشته است. توجه به آموزش می‌تواند یکی از مهم‌ترین راهکارها برای حفظ سامان و ثبات دانشگاه باشد. 

چگونه می‌توان تعلق دانشجویان به دانشگاه و جامعه را تقویت کرد؟
باید فعالیت‌های فرهنگی متنوعی در دانشگاه‌ها برگزار شود. یکی از مهم‌ترین اقداماتی که باید موردتوجه قرار گیرد، برگزاری اردوهای فرهنگی و اجتماعی است. دانشجویان باید فرصت داشته باشند نقاط مختلف کشور را ببینند، با سرزمین خود آشنا شوند و ظرفیت‌ها، تاریخ و ذخایر تمدنی آن را بشناسند تا در برابر هجوم خارجی دچار انفعال نشوند. این هدف به‌ویژه از طریق اردوهای دانشجویی قابل تحقق است. آشنایی با اطلاعات تاریخی نیز نقش بسیار مهمی دارد و می‌تواند جایگزین مؤثری برای برخی از دروس عمومی شود که اثرگذاری آنها بر معرفت و نگرش دانشجویان نامشخص است. 

برگزاری اردوها و برنامه‌های متنوع چه نقشی در افزایش همبستگی دانشجویان دارد؟ 
برگزاری مسابقات ورزشی و فرهنگی متنوع که طیف‌های مختلف دانشجویان را دربر گیرد، ضروری است. این برنامه‌ها صرفا به برگزاری مناسک یا مراسم خاص محدود نمی‌شوند بلکه باید تنوع داشته باشند و سلیقه‌ها و گرایش‌های فرهنگی مختلف را پوشش دهند. فعالیت‌های ورزشی و فرهنگی می‌تواند به کاهش بیگانگی آموزشی و تقویت تعلق هویتی دانشجویان کمک کند. برنامه‌هایی که رشد هویت دانشگاهی دانشجویان و تعامل آنها با گروه‌های اجتماعی مختلف را تقویت می‌کنند نیز اهمیت ویژه‌ای دارند. هدف از همه اقدامات این است که دوقطبی بین دانشجویان شکل نگیرد‌؛ همه دانشجویان فرزندان این کشور هستند و با سلیقه‌های متفاوت، باید موردتوجه و حمایت قرار گیرند. همچنین باتوجه به این‌که این دانشجویان آینده کارشناسان و مدیران کشور خواهند بود، لازم است برنامه‌ریزی جدی و مدونی برای تربیت آنها انجام شود. 

بسیج دانشجویی چگونه می‌تواند ظرفیت دانشجویان را برای مقابله با تهدیدات فرهنگی و سیاسی افزایش دهد؟ 
لازم است بسیج دانشجویی در دانشگاه‌ها دچار تحول شود. بسیج دانشجویی باید شامل همه دانشجویان باشد‌؛ همه دانشجویانی که دغدغه کشور را دارند و نگران سرنوشت آن هستند، باید عضوی از بسیج باشند. با این حال، بسیج باید دارای لایه‌ها و عرصه‌های مختلف باشد تا بتواند همه این دانشجویان را در فعالیت‌های گوناگون همراه کند. محور اصلی ما مقابله با غرب و هژمونی آن است و خوشبختانه دانش و بصیرت دانشجویان به آنان کمک می‌کند تا درک کنند غرب برای تثبیت هژمونی خود از سازوکارهای متنوعی استفاده می‌کند‌؛ هژمونی فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و نظامی، همه در دستور کار آن قرار دارد. دانشجوی بصیر و آگاه این موضوع را می‌فهمد و تلاش می‌کند مقابله کند. از طرفی ما باید امکانات مقابله را فراهم کنیم و رویکرد خود را بیشتر آفندی و فعالانه قرار دهیم تا پدافندی صرف نباشد. دانشجویان ما ظرفیت و توانایی آن را دارند که در یک برنامه آفندی نه‌تنها توطئه دشمن در داخل را خنثی کنند بلکه او را مشغول سازند. کاری که باید انجام شود، شناسایی نقاط ضعف دشمن و تمرکز روی آنهاست‌؛ به این ترتیب می‌توانیم از موضع فعال و مهاجم، به‌ویژه در حوزه فرهنگی، عمل کنیم و توازنی برقرار کنیم تا حملات فرهنگی دشمن را مهار کنیم. 

و در پایان چگونه می‌توان بصیرت فراملی دانشجویان را ارتقا داد تا درک بهتری از موقعیت کشور در سطح جهانی داشته باشند؟ 
آنچه امروز بیش از گذشته به آن نیاز داریم، بصیرت فراملی است. هرچه دانشجویان ما درک و بصیرت بیشتری نسبت به فرآیندهای فراملی داشته باشند، بهتر می‌توانند موقعیت کنونی را تحلیل کنند و رفتار متناسب‌تری از خود نشان دهند. خوشبختانه، این روند تا حدی در حال شکل‌گیری است‌؛ تجربه‌های اخیر، از جمله جنگ ۱۲ روزه، باعث شده است که مردم و به‌ویژه دانشجویان نسبت به مسائل جهانی و منطقه‌ای آگاهی بیشتری پیدا کنند. با این حال، لازم است تمامی مسئولان و نهادهای ذی‌ربط نیز در این مسیر گام‌های مؤثر و هماهنگ بردارند تا بصیرت فراملی در جامعه دانشگاهی به شکل پایدار تقویت شود.