این شیء اسرارآمیز ۲۷۰۰ ساله که به تمدن اولمک تعلق دارد، پس از یک قرن جابه‌جایی میان موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی، سرانجام در شهر دنور آمریکا شناسایی و به زادگاه اصلی خود بازگردانده شد.

این اثر که با نام «پورتالی به درون» (Portal al Inframundo) یا «گذرگاهی به جهان مردگان» شناخته می‌شود، تخته‌سنگی عظیم به ابعاد حدود شش در پنج فوت (حدود ۲متر در ۱.۵ متر) است که تصویر Tepeyollotl (جگوار، خدای دنیای زیرین) را با چشمانی برافروخته و دهانی باز به نمایش می‌گذارد؛ تصویری که از نگاه پژوهشگران، نمادی از ارتباط میان جهان زندگان و دنیای مردگان بوده است.

این نقش‌برجسته در منطقه باستانی «چالکاتسینگو» در ایالت مورلوس مکزیک قرار داشت و احتمالا برای آیین‌های مذهبی مورد استفاده قرار می‌گرفت.

طبق گزارش‌ها، این اثر در اوایل قرن بیستم میلادی به‌طور غیرقانونی از مکزیک خارج شد. برای تسهیل قاچاق، آن را به ۲۵ قطعه جداگانه شکسته بودند؛ اقدامی که آسیب جدی به ساختار اصلی آن وارد کرد.

این قطعات طی دهه‌ها در موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی در ایالات متحده دست‌به‌دست شدند تا اینکه در سال ۲۰۲۳ رد آن در دنور به دست آمد. واحد مبارزه با قاچاق آثار تاریخی نیویورک وارد عمل شد و فرآیند توقیف و بازگرداندن این اثر آغاز شد.

دادستان منطقه‌ای نیویورک، الوین براگ، این کشف را «دریچه ای نادر به گذشته جامعه اولمک» توصیف کرده و گفته که شکستن آگاهانه این اثر، نمونه‌ای روشن از آسیب‌هایی است که قاچاقچیان به میراث فرهنگی وارد می‌کنند.

مؤسسه ملی انسان‌شناسی و تاریخ مکزیک نیز اعلام کرده برای بازسازی، از سازه‌های فلزی، پیچ و تقویت‌های سیمانی استفاده شده؛ روش‌هایی که اگرچه پایداری ظاهری ایجاد کرده‌اند، اما با استانداردهای مرمتی ایده‌آل فاصله دارند.

باستان‌شناسان می‌گویند این اثر تنها نمونه‌ای از هزاران شیء تاریخی است که طی دهه‌ها از سرزمین مادری خود جدا شده‌اند. در سال‌های اخیر، فشار جهانی بر موزه‌ها و مجموعه‌داران برای بازگرداندن چنین آثاری افزایش یافته است؛ روندی که بازگشت «دروازه دنیای مردگان» به مکزیک، یکی از نمادهای مهم آن به شمار می‌رود.