رمزگشایی از معمای چند میلیون‌ساله مغز نابغه منزوی اعماق دریا

آفتاب نو – یکتا فراهانی: چرا یک موجود که تنها چند سال عمر می‌کند باید مغزی به پیچیدگی پستانداران داشته باشد؟ این سوالی است که دهه‌ها زیست‌شناسان را سردرگم کرده بود. حالا، کشفیات جدید از دنیای زیر آب، پرده از استراتژی بقایی برمی‌دارد که بیشتر به فیلم‌های علمی – تخیلی شباهت دارد تا واقعیت.

‌ نابغه منزوی اعماق دریا

در تمام کتاب‌های درسی به ما آموخته‌اند که هوش بالا و مغز بزرگ، پاداش تکامل به موجوداتی است که عمر طولانی دارند و در گروه‌های اجتماعی پیچیده زندگی می‌کنند؛ مثل انسان‌ها یا دلفین‌ها. اما اختاپوس، این نابغه منزوی اعماق دریا، تمام این قوانین را زیر پا گذاشته است. او نه عمر طولانی دارد و نه تمایلی به زندگی گروهی، اما مغزی دارد که از نظر پیچیدگی با باهوش‌ترین مهره‌داران رقابت می‌کند. گزارش جدید مجله معتبر نیوساینتیست، باتکیه‌بر تحقیقاتی که در اوایل سال ۲۰۲۶ به سرانجام رسیده، نگاه ما را به مفهوم «هوش» برای همیشه تغییر می‌دهد.

‌

‌ساختارشکنی در تالار افتخارات تکامل

تا به امروز دانشمندان معتقد بودند مغز بزرگ هزینه‌بر است و طبیعت بی‌دلیل آن را به موجودی هدیه نمی‌دهد. فرضیه غالب این بود که موجودات برای یادگیری مهارت‌های اجتماعی و تعامل با هم‌نوعانشان به مغز بزرگ نیاز دارند. اما اختاپوس‌ها مانند گوشه‌نشین‌های دنیای مدرن هستند؛ آن‌ها تنها زندگی می‌کنند، به‌ندرت با هم‌نوعان خود ارتباط دارند و تلخ‌تر از همه اینکه، عمر بسیار کوتاهی دارند. پس چرا طبیعت برای موجودی که فقط یک یا دو سال زندگی می‌کند، چنین سیستم عصبی فوق پیشرفته‌ای طراحی کرده است؟

بیشتر بخوانید:

‌بازوهایی که برای خودشان فکر می‌کنند

شگفتی بزرگ در آناتومی این موجود نهفته است. برخلاف ما که مغزمان تمام فرمان‌ها را صادر می‌کند، دو سوم نورون‌های اختاپوس در بازوهایش قرار دارد. این یعنی هر بازو می‌تواند به‌تنهایی تصمیم بگیرد، لمس کند و حتی یاد بگیرد، بدون اینکه منتظر اجازه از مغز مرکزی بماند! تحقیقات ۲۰۲۶ نشان می‌دهد این «هوش توزیع‌شده» به اختاپوس اجازه می‌دهد تا در محیط‌های به‌شدت متغیر اقیانوس، در صدم ثانیه واکنش نشان دهد. این نوع از هوش، کاملاً متفاوت از الگوی انسانی است و بیشتر شبیه به یک شبکه کامپیوتری پیشرفته عمل می‌کند.

‌ استراتژی بقا در دنیای بی‌رحم

یافته‌های اخیر نشان می‌دهد تکامل مغز بزرگ در اختاپوس‌ها، پاسخی به محیط خطرناک آن‌هاست. باتوجه‌به اینکه این موجودات برخلاف حلزون‌ها یا صدف‌ها، هیچ پوشش محافظی ندارند، بدن نرم آن‌ها لذیذترین غذا برای شکارچیان است. در واقع، اختاپوس مجبور شده است «باهوش» باشد تا زنده بماند. مغز بزرگ آن‌ها نه برای معاشرت، بلکه برای حل معماهای پیچیده شکار و استتارهای بی‌نظیر تکامل‌یافته است. آن‌ها یاد گرفته‌اند با استفاده از ابزارها، تغییر رنگ آنی و حتی تقلید رفتار موجودات سمی، ضعف بدنی خود را جبران کنند.

‌چگونگی پخش هوش در تمام بدن!

این کشف برای مهندسان هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۶ بسیار حیاتی است. دانشمندان در حال مطالعه بر روی این موضوع هستند که چگونه می‌توان ربات‌هایی ساخت که مثل اختاپوس، هوششان در تمام بدنشان پخش شده باشد. این مدل از تکامل ثابت می‌کند برای رسیدن به اوج ذکاوت، همیشه نیاز به زندگی اجتماعی یا عمر طولانی نیست؛ گاهی فشار محیط و نیاز به خلاقیت برای بقا، می‌تواند از یک موجود ساده، نابغه‌ای بسازد که علم را به‌زانو درآورد.