با «نسل غریبه» دچار گسست بین نسلی شده‌ایم / استراتژی دشمن ایجاد «ترس بزرگ» بود / نقد نگاه صنفی دانشگاه‌ها به تحول علوم انسانی

به گزارش بهداشت نیوز دکتر عاملی در ابتدای سخنان خود با تبریک اعیاد شعبانیه و آرزوی آمادگی برای ماه مبارک رمضان، به تحلیل حوادث اخیر کشور پرداخت. وی از این وقایع با تعبیر «روز سیزدهم جنگ رژیم صهیونیستی و آمریکا علیه ملت ایران» یاد کرد و گفت: خداوند کمک کرد تا حجم عظیم این مصیبت و فتنه جمع شود. ما باید ذیل رهبری حکیم انقلاب، برای حفاظت از سلامت اجتماعی و روحی-روانی جامعه تلاشی مضاعف کنیم.
رئیس شورای تحول با نگاهی جامعه‌شناختی به ریشه‌یابی بحران‌های اخیر پرداخت و مفهوم «نسل غریبه» را تبیین کرد. وی گفت: واقعیت این است که ما به مرور زمان با نسلی مواجه شده‌ایم که من از آن‌ها به «نسل غریبه» تعبیر می‌کنم. هم عملکرد ما باعث غریبه‌شدن آن‌ها شده و هم خود آن‌ها احساس غریبه‌بودن دارند. امروز هیچ ارتباط معناداری بین ما و این نسل وجود ندارد. اجتماعی‌شدن و فرهنگی‌شدن این نسل در فضای دیگری (غیر از نهادهای رسمی ما) صورت می‌گیرد و این شکاف در بحران‌ها خود را نشان می‌دهد.
وی افزود: رئیس‌جمهور محترم به وزیر علوم مأموریت داده‌اند تا ریشه‌یابی علیّ در این زمینه صورت گیرد. ما مسئولیت اجتماعی داریم که مسائل را واقعی بفهمیم و از رفتارهای تصنعی و تشریفات اداری پرهیز کنیم، چرا که این تصنع در رفتارهای اجتماعی هرگز به حل مسئله کمک نمی‌کند.
دکتر عاملی تقویت سرمایه اجتماعی را مأموریت مستقیم شورای تحول دانست و اظهار داشت: سرمایه اجتماعی دو رکن اصلی دارد: ۱. اعتماد به نظام و ۲. امید به آینده. پیمایش‌ها نشان‌دهنده تضعیف این دو رکن است. با این حال، حضور حماسی مردم در ۲۲ دی که واقعا کمر فتنه را شکست، نشان داد که مردم باهوش ایران مخاطرات را سریع دریافت می‌کنند.
وی تأکید کرد: ایران نه عراق است و نه افغانستان. ایران کشوری قدرتمند با نهادهای کلیدی همچون آموزش و پرورش، دانشگاه، نهادهای دفاعی و روحانیت است که به سادگی آسیب نمی‌بینند. ما به عنوان نسل جنگ و انقلاب، زمزمه وجودی‌مان این است که تیر به قلب ما بخورد اما انقلاب و اسلام حفظ شود؛ پای این ارزش ایستاده‌ایم اما باید از ارکان نظام اسلامی یعنی مقام معظم رهبری و مردم صیانت کنیم.

دکتر عاملی با اشاره به گزارش‌های دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره تبدیل اعتراض به اغتشاش، گفت: در حوادث اخیر، الگوی نگران‌کننده‌ای از خشونت دیده شد؛ حمله به ۳۰۰ مسجد و مدرسه علمیه، آتش‌زدن ۴۰۰ جلد قرآن در یک پایگاه، و آسیب به پرستاران و کودکان. هدف این اقدامات ایجاد یک «ترس بزرگ» در جامعه بود تا مردم دچار سکون و انفعال شوند و راه برای حملات سخت‌تر باز شود.

در بخش دوم جلسه، دکتر عاملی به دستور کار تغییرات در کارگروه‌های ۱۵گانه شورای تحول پرداخت. وی با اشاره به اضافه شدن ۵ عضو انتخابی از سوی وزارت علوم به هر کارگروه، از نحوه همکاری برخی دانشگاه‌ها انتقاد کرد و گفت: برخی دانشگاه‌های بزرگ در این فرآیند انتخاباتی ضعیف عمل کردند و حتی یک فراخوان ساده در فضای اداری خود ندادند. از سوی دیگر، برخی دانشگاه‌ها مثل دانشگاه پیام نور یا آزاد، نگاهی صنفی به این کارگروه‌ها داشتند و تصور کردند حضور در این جلسات یک امتیاز برای جایگاه دانشگاهشان است. در حالی که اینجا جای کار سخت و تخصصی برای تحول است، نه سهم‌خواهی صنفی.

وی تأکید کرد: ما طبق قانون می‌توانیم افرادی که نگاه تحولی ندارند را نپذیریم، اما بنای ما تعامل با وزارت علوم است. با این حال، اگر فردی صرفاً به دنبال نوشتن سرفصل دروس با منابع قدیمی باشد و نگاه تحولی و اسلامی نداشته باشد، حضورش در این کارگروه‌ها آسیب‌زا خواهد بود.

رئیس شورای تحول در پایان به ارائه دکتر سوزنی در خصوص «چارچوب مفهومی علوم انسانی بر مبنای کارآمدی» اشاره کرد و گفت: علوم انسانی ما باید از حالت انتزاعی خارج شده و بر مبنای کارآمدی عینی در جامعه بازتعریف شود. این موضوع دستور کار جدی ما در جلسات آتی خواهد بود.

نقشه راه عبور از «علوم انسانیِ مقاله‌محور» به «علوم انسانیِ مسئله‌حل‌کن»/ پیشنهاد بازنگری انقلابی در شاخص‌های ارتقای اساتید

دکتر ابراهیم سوزنچی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی و دانشیار دانشگاه صنعتی شریف، در نشست شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، چارچوب مفهومی جدیدی برای «کارآمدی» ارائه کرد. وی با نقد رویکرد فعلی دانشگاه‌ها که منجر به تولید انبوه مقالات بی‌اثر شده است، مدل «تفکر طراحی» و «مدل‌های فرآیندی» را به عنوان جایگزین برای حل بحران‌های ملی پیشنهاد داد.

دکتر سوزنچی سخنان خود را با طرح یک پرسش بنیادین آغاز کرد: «چگونه می‌توان هم مرزهای دانش را جلو برد و هم به کاربرد عینی رسید؟» وی برای پاسخ، به «ماتریس پاستور» استناد کرد و گفت: ما در حوزه دانش با سه رویکرد مواجهیم؛ یا مثل نیلز بور فقط دنبال فهم بنیادین هستیم (علم محض)، یا مثل ادیسون فقط دنبال اختراع و کاربرد بدون توجه به تئوری هستیم. اما هدف ما در تحول علوم انسانی باید رسیدن به ربع پاستور باشد؛ یعنی دانشی که هم فهم ما را از انسان و جامعه عمیق‌تر می‌کند و هم مستقیماً برای حل مسائل کشور به کار می‌آید.»

دکتر سوزنچی ریشه ناکارآمدی فعلی را در غلبه مطلق «تفکر تحلیلی» بر مقدرات دانشگاهی دانست و تشریح کرد: تفکر تحلیلی (علم مرسوم): از واقعیت به تئوری و سپس به مدل‌های انتزاعی می‌رسد. در اینجا دانشمند با متغیرها بازی می‌کند تا بفهمد چه چیزی بر چه چیزی اثر دارد.

وی درباره مدل تفکر طراحی (علم کارآمد) گفت: این مدل از یک وضعیت مطلوب یا یک مسئله شروع می‌کند. هدف آن نه فقط فهمیدن، بلکه ایجاد تغییر است.

وی تأکید کرد: مشکل علوم انسانی ما این است که در لایه تحلیلی متوقف شده است. ما مدل‌هایی می‌سازیم که در مقالات معتبر چاپ می‌شوند، اما چون نگاه طراحی ندارند، نمی‌توانند در صحنه عمل تغییری ایجاد کنند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با انتقاد تند از روند مقاله‌گرایی گفت: در دانشگاه‌های ما، کار علمی محدود شده به کم و زیاد کردن متغیرها در مدل‌های آماری؛ مثلاً یک متغیر میانجی را تغییر می‌دهیم تا یک مقاله در ژورنال خارجی چاپ کنیم. این دانش کارآمد نیست، چون با مسئله واقعی و تئوری بنیادین پیوند ندارد. ما جوامع علمی قدرتمندی نداریم که اساتید را با تئوری‌های بزرگ درگیر کنند، لذا اساتید به بازی با مدل‌های ریاضی پناه برده‌اند.

سوزنچی برای تبیین دقیق‌تر کارآمدی، مثال هوشمندانه‌ای زد: ما در دانشگاه مدل‌های واریانسی درس می‌دهیم. مثلاً به دانشجو می‌گوییم چاپ پول منجر به تورم می‌شود. این یک دانش درست است، اما وقتی همان دانشجو وزیر اقتصاد می‌شود، نمی‌تواند تورم را کنترل کند! چرا؟ چون او فقط علت را می‌شناسد (مدل واریانسی)، اما چگونگیِ تغییر و سلسله‌مراتب اقدامات را بلد نیست (مدل فرآیندی).

وی افزود: کارآمدی یعنی داشتنِ مدل فرآیندی؛ یعنی بدانیم برای حل یک مسئله، گام اول، دوم و سوم چیست و در هر مرحله چه اتفاقاتی باید بیفتد تا تغییرِ مطلوب حاصل شود. علوم انسانی کارآمد، چگونگیِ انجام کار را آموزش می‌دهد.

دکتر سوزنچی سه فرضیه را برای رفع شکاف علم و عمل مطرح کرد: نظریه ارتباطات معتقد است فقط باید بین صنعت و دانشگاه دفتر و دستک اداری راه انداخت (که از نظر او کافی نیست). نظریه استقلال معتقد است علم و عمل دو دنیای کاملاً جدا هستند و نباید اصراری به وصل کردنشان داشت. نظریه تغییر متدولوژی (نظریه برگزیده) تأکید دارد برای کارآمدی، باید روش تولید دانش را از ریشه تغییر داد و به سمت دانش درگیر با جامعه رفت.

در بخش پایانی و عملیاتی، دکتر سوزنچی پیشنهاد داد نظام ارتقای اساتید علوم انسانی به سه پله تقسیم شود تا کارآمدی تضمین گردد. وی ادامه داد: در مرحله اول(استادیاری) است در این مرحله استاد می‌تواند بر مقالات و مدل‌های مرسوم تمرکز کند تا تسلط خود بر ابزار پژوهش را ثابت کند. مرحله دوم دانشیاری است، استاد باید ثابت کند که صاحبِ نظریه و تسلط بر تئوری‌های بنیادین است. مرحله سوم استادی تمامی است، ارتقا به رتبه استادی نباید با تعداد مقالات باشد. استاد کسی است که بتواند یک مدل فرآیندی برای حل یک مسئله ملی ارائه دهد. او باید در قالب یک کتاب مرجع (Textbook)، فوت و فن مدیریت تغییر در حوزه خود را تبیین کند؛ به گونه‌ای که این مدل توسط دیگران قابل تکرار باشد.

وی مثال زد: مثلاً اگر دکتر عاملی توانستند مسئله کنکور را در شورای عالی حل کنند، ما باید از ایشان مدلِ این تغییر را بخواهیم. استاد تمام یعنی کسی که نه فقط یک بار یک مسئله را حل کرده، بلکه فناوریِ حل آن مسئله را به صورت مدل ارائه می‌دهد.

دکتر سوزنچی خاطرنشان کرد که این چارچوب مفهومی می‌تواند پایه تدوین «سند تحول علوم انسانی» باشد. وی تأکید کرد که ما به جای اسناد کلی، به یک «نظریه سیاستی» نیاز داریم که مشخص کند چه اقداماتی در طول زمان، علوم انسانی را از وضعیت انتزاعی فعلی به وضعیت کارآمد و تمدن‌ساز می‌رساند.

دکتر عاملی: تدوین «نظریه سیاستی» گام مهم تحول است

دکتر عاملی، رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، در جمع‌بندی نهایی نشست این شورا، ضمن استقبال از ایده «مدل‌های فرآیندی»، بر ضرورت تدوین یک سند راهبردی که منجر به مشارکت حداکثری بدنه دانشگاهی در حل مسائل تمدنی و اجتماعی ایران شود، تأکید کرد.

دکتر عاملی در واکنش به طرح پیشنهادی دکتر سوزنچی، بر اهمیت «نظریه سیاستی» تأکید کرد و گفت: آنچه به عنوان مدل فرآیندی مطرح شد، در واقع همان نظریه سیاستی است؛ یعنی تبیین سلسله اقداماتی که در طول زمان ما را به کارآمدی و تحول می‌رساند. ما برای تدوین سند تحول علوم انسانی نیازمند چنین مدلی هستیم تا مشخص شود وزارت علوم، دانشگاه‌ها و اساتید در هر مرحله چه نقشی ایفا کنند.

وی افزود: این نگاه که اساتید در مراحل اولیه ارتقا بر متدولوژی تحلیلی تمرکز کنند و در مراحل عالی به سمت مدل‌های فرآیندی و حل مسئله بروند، می‌تواند کارآمدی را به بوم‌سازی پیوند بزند.

دکتر عاملی با اشاره به آمار دانشجویان و اساتید حوزه علوم انسانی و هنر خاطرنشان کرد: ما نباید مثل یک قبیله تنها به ظرفیت محدود اعضای این شورا اکتفا کنیم. حدود ۵۰ درصد دانشجویان و نزدیک به ۴۰ درصد از اعضای هیئت علمی کشور در حوزه‌های علوم انسانی، اجتماعی و هنر فعالیت می‌کنند. هنر ما باید این باشد که این جمعیت عظیم را به میدان بیاوریم تا در مسیر پیشرفت جمهوری اسلامی ایران نقش‌آفرینی کنند.

رئیس شورای تحول با اشاره به حوادث اخیر و درگیری بخشی از نسل جوان (گروه سنی ۱۴ تا ۱۷ سال) در ناآرامی‌ها، تصریح کرد: جامعه‌پردازی که در گام دوم انقلاب مورد تأکید رهبر معظم انقلاب است، نیازمند نوعی زرگری اجتماعی است. این کار ظریف و هنرمندانه از دل اشتغال، درک درست از پدیده و حضور در لایه‌های زیرین جامعه درمی‌آید. اگر ما سطح پدیده را به درستی درک کنیم، می‌توانیم با این نسل همراهی و همفکری واقعی داشته باشیم.

دکتر عاملی از تشکیل کارگروه جدیدی برای «تألیف و ترجمه» خبر داد و گفت: ما نباید در بومی‌سازی علم، چرخ را از اول اختراع کنیم. باید از تجربه‌های جهانی در بومی‌سازی دانش، مانند مدل‌های موفق در ژاپن، چین و کره استفاده کنیم. همچنین تقویت ادبیات مطالعات انتقادی و ترجمه آثار مرتبط با اسلامی‌سازی دانش که در کشورهایی نظیر مالزی، مصر و حتی مراکز علمی غرب مثل کمبریج دنبال شده، برای غنای نظری ما ضروری است.

وی تأکید کرد که شورا در این مسیر انحصاری برای سازمان «سمت» قائل نیست و از ظرفیت‌های پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مؤسسه امام خمینی (ره) و انتشارات دانشگاه‌های معتبر برای تولید منابع معتبر استفاده خواهد شد.

 دکتر عاملی با اشاره به سنگینی بار تدوین ۱۲۰۰ عنوان کتاب درسی در آموزش و پرورش، گفت: ما باید به صورت عمیق‌تر و نظری‌تر به آموزش و پرورش کمک کنیم. تدوین کتب مبنایی که بتواند زیرساخت فکری کتب درسی را تقویت کند و با نیازهای روز جامعه همخوانی داشته باشد، از اولویت‌های شورای تحول است.

در پایان جلسه، حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمدباقر سعیدی روشن، رئیس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با یادکردی از مرحوم دکتر عماد افروغ، مطالعه کتاب «بررسی انتقادی نهاد علم» ایشان را به اعضا توصیه کرد و گفت: دغدغه‌های ایشان درباره نهاد علم و راهکارهای فرهنگی برای اصلاح چارچوب‌های علمی، بسیار راهگشا و قابل توجه است.