پایان پیمان نیواستارت چه معنایی دارد؟

آخرین معاهده باقی‌مانده درباره تسلیحات هسته‌ای میان ایالات متحده و روسیه منقضی شده است؛ رخدادی که خطر آغاز یک «مسابقه تسلیحاتی مهارنشدنی» را به‌دنبال دارد. در نیمه‌شب پنجشنبه، پیمان «کاهش تسلیحات راهبردی جدید» موسوم به نیو استارت (New START) که در سال ۲۰۱۰ میان دو ابرقدرت امضا شده بود، به پایان رسید. از آنجا که هیچ توافقی برای تمدید این معاهده حاصل نشد، آمریکا و روسیه اکنون می‌توانند بدون هیچ محدودیتی زرادخانه‌های هسته‌ای خود را گسترش دهند.

روسیه پیش‌تر آمریکا را به عقب‌نشینی از این معاهده متهم کرده بود. در همین زمینه، الکسی ژوراولیف، سیاستمدار روس، هشدار هولناکی درباره توانایی کشورش برای ایجاد یک فاجعه هسته‌ای جهانی مطرح کرده است.

ژوراولیف، معاون اول رئیس کمیته دفاعی دومای دولتی روسیه، گفت: «روسیه در حال حاضر سلاح‌هایی در اختیار دارد که قادر است هر کشوری را نابود کند یا حتی کل سیاره زمین را به‌طور کامل از بین ببرد.»

پیمان نیو استارت، هر یک از طرفین را به داشتن حداکثر ۱,۵۵۰ کلاهک هسته‌ای راهبردی مستقر محدود می‌کرد و در عین حال، امکان بازرسی‌های متقابل و تبادل داده‌ها را برای افزایش شفافیت فراهم می‌ساخت.

همچنین، سقفی برای تعداد سامانه‌های پرتاب دوربرد تعیین شده بود که بر اساس آن، آمریکا و روسیه هر کدام تنها مجاز به داشتن ۷۰۰ سکوی فعال حمل کلاهک هسته‌ای بودند؛ از جمله موشک‌ها، زیردریایی‌ها و بمب‌افکن‌ها. اکنون با پایان یافتن نیو استارت، هر دو کشور می‌توانند بدون هیچ تعهد الزام‌آور یا سازوکار راستی‌آزمایی، به توسعه و استقرار شمار بیشتری از این تسلیحات بپردازند.

دنیل هولتز، عضو نشریه بولتن دانشمندان اتمی، هشدار داده است که جهان هرگز تا این اندازه به روز قیامت نزدیک نبوده و بیم آن می‌رود که پایان نیو استارت به آغاز یک «مسابقه تسلیحاتی هسته‌ای مهارنشدنی» با مشارکت چندین کشور منجر شود.

ژوراولیف ادعا کرده است که روسیه آماده بود پیمان نیو استارت را برای یک سال دیگر تمدید کند، اما دولت دونالد ترامپ خواستار آن شده بود که هرگونه توافق جدید تسلیحات هسته‌ای، شامل محدودیت‌هایی برای چین (کشوری با سومین زرادخانه بزرگ هسته‌ای جهان) نیز باشد.

او به پایگاه خبری روسی news.ru گفته است: «مسکو نقش میانجی صلح را ایفا می‌کند. اما واشنگتن بارها این مسئله را به گنجاندن پکن در توافق پیوند زده است؛ کشوری که با سرعت در حال نزدیک شدن به دیگر قدرت‌هاست.»

این سیاستمدار روس افزود که چین، متحد نزدیک روسیه، «به‌طور قاطع» از پیوستن به هرگونه معاهده هسته‌ای خودداری می‌کند؛ موضوعی که در سایه تنش‌های شدید میان این کشور کمونیستی، آمریکا و متحدان واشنگتن در آسیا قابل‌درک است.

پیمان نیو استارت چیست؟

نخستین پیمان استارت در سال ۱۹۹۱ امضا شد و شمار کلاهک‌های هسته‌ای راهبردی مستقر در هر دو کشور را کاهش داد. پیمان استارت ۲ در سال ۱۹۹۳ با هدف کاهش چشمگیر تسلیحات راهبردی هسته‌ای تدوین شد و استقرار کلاهک‌های چندگانه (MIRV) بر موشک‌های بالستیک قاره‌پیما را ممنوع و موشک‌های SS-18 روسیه را حذف می‌کرد.

با این حال، این پیمان هرگز به‌طور کامل اجرایی نشد؛ زیرا روسیه اجرای آن را به‌دلیل خروج آمریکا از معاهده موشک‌های ضدبالستیک (ABM) به تعویق انداخت و در نهایت در سال ۲۰۰۲ به‌طور رسمی از آن خارج شد. در ادامه، توافق‌هایی مانند نیو استارت جایگزین آن شدند.

پیمان نیو استارت تنها معاهده‌ای بود که به‌طور مؤثر آمریکا و روسیه را در قبال کاهش زرادخانه‌های هسته‌ای‌شان پاسخ‌گو نگه می‌داشت. مسکو و واشنگتن که هر دو درگیر جنگ اوکراین هستند، تاکنون هیچ گفت‌وگوی رسمی‌ درباره معاهده‌ای جایگزین برای نیو استارت انجام نداده‌اند.

گزارش جدیدی از فدراسیون دانشمندان آمریکایی (FAS)، اندیشکده‌ای غیردولتی در حوزه سیاست جهانی، نشان می‌دهد که ایالات متحده و روسیه همچنان ۸۶ درصد از کل زرادخانه تسلیحات هسته‌ای جهان را در اختیار دارند.

بر اساس برآورد پژوهشگران، تا سال جاری میلادی ۹ کشور در مجموع صاحب ۱۲٬۳۲۱ کلاهک هسته‌ای بوده‌اند. در این میان، روسیه با بیش از ۴٬۳۰۰ سلاح کشتار جمعی، بزرگ‌ترین زرادخانه نظامی هسته‌ای جهان را در اختیار دارد.

ایالات متحده با اختلافی نه‌چندان زیاد در جایگاه بعدی قرار می‌گیرد و ۳٬۷۰۰ کلاهک هسته‌ای در زرادخانه نظامی خود دارد. این رقم شامل سلاح‌های فعال مستقر بر سامانه‌های پرتاب دوربرد و همچنین بمب‌های غیرفعال ذخیره‌شده در انبارها می‌شود.

چین، بریتانیا، فرانسه، هند، پاکستان، اسرائیل و کره شمالی هفت کشور دیگری هستند که گمان می‌رود دارای ذخایر فعال سلاح هسته‌ای باشند.

در خصوص سلاح‌های آماده استفاده در یک جنگ هسته‌ای، دانشمندان FAS مدعی شده‌اند که هر دو کشور آمریکا و روسیه در ابتدای سال ۲۰۲۶ از سقف تعیین‌شده در پیمان نیو استارت عبور کرده‌اند. این سقف، استقرار حداکثر ۱٬۵۵۰ کلاهک هسته‌ای راهبردی را مجاز می‌دانست.

بر اساس این گزارش، روسیه ۱٬۷۱۸ کلاهک هسته‌ای مستقر در نقاط مختلف جهان داشته، در حالی که این رقم برای ایالات متحده ۱٬۶۷۰ کلاهک بوده است.

فدراسیون دانشمندان آمریکایی در بیانیه‌ای اعلام کرد: «تعداد دقیق تسلیحات هسته‌ای هر کشور یک راز محرمانه ملی محسوب می‌شود؛ بنابراین برآوردهای ارائه‌شده با میزان قابل‌توجهی عدم‌قطعیت همراه است.»

این نهاد همچنین افزود که دولت‌های بایدن و پوتین در سال ۲۰۲۳، با وجود الزام صریح پیمان نیو استارت، تصمیم گرفتند انتشار عمومی داده‌های مربوط به کلاهک‌های راهبردی مستقر و سامانه‌های پرتاب را متوقف کنند.

در حال حاضر، چین حدود ۶۰۰ کلاهک هسته‌ای در زرادخانه خود دارد. پنتاگون اخیراً هشدار داده است که این کشور در حال مسلح‌سازی ده‌ها موشک هسته‌ای دوربرد جدید است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در ماه ژانویه اعلام کرد که هر توافق جایگزین برای نیو استارت باید مانع گسترش سریع و کنترل‌نشده تسلیحات هسته‌ای چین شود. او در گفت‌وگو با نیویورک تایمز گفت: «اگر منقضی شود، منقضی می‌شود. ما یک توافق بهتر خواهیم بست.»

دکتر جیم والش، پژوهشگر ارشد برنامه مطالعات امنیتی مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT)، هشدار داده است که انقضای این معاهده لزوماً بلافاصله به فروپاشی مهار هسته‌ای منجر نمی‌شود، اما می‌تواند واکنش زنجیره‌ای با پیامدهای گسترده ایجاد کند.

او به دیلی‌میل گفت: «یک ماه دیگر، یک سال دیگر یا پنج سال دیگر، تحولات رخ می‌دهد. در روابط بین‌الملل همیشه اتفاقی می‌افتد؛ جنگی در می‌گیرد یا بحرانی شکل می‌گیرد.»