بصیر نصیبی، بنیانگذار سینمای آزاد و از مهم‌ترین چهره‌های سینمای تجربی در ایران، درگذشت + بیوگرافی و فعالیت‌ها

یادداشت اختصاصی سلام سینما: کانال تلگرام فیدان از درگذشت بصیر نصیبی، بنیانگذار سینمای آزاد و از مهم‌ترین چهره‌های سینمای تجربی در ایران در 84 سالگی خبر داد.

نصیبی (متولد 1320) یکی از بنیان‌گذاران جریان مهم و تاثیرگذار «سینمای آزاد»، و نفر اصلی آن بود؛ جریانی که با نمایش فیلم‌های آماتوری و دانشجویی در سال 1348 آغاز به کار کرد و در طی نزدیک به ده سال فعالیت به یکی از اصلی‌ترین پایگاه‌های سینماگرانی تبدیل شد که خارج از جریان اصلی سینمای آن سال‌ها فعالیت می‌کردند.

شکل‌گیری سینمای آزاد

نصیبی در گفت‌وگویی با نسرین بهجو که ابتدا در ماهنامه فیلم (شماره 127، 15 مرداد 1371) به چاپ رسید و سپس نسخه کامل‌تری از آن در کتاب «ده سال سینمای آزاد ایران» توسط خود نصیبی (دسامبر 1994) در آلمان منتشر شد، ماجرای شکل‌گیری سینمای آزاد را چنین شرح داد: «مهر ماه 1348 اولین جلسه سینمای آزاد ایران برگزار شد… نخستین جلسه سینما آزاد، با عنوان سینما آزاد برگزار نشد. آن زمان من در موسسه جغرافیایی «سحاب» کار می‌کردم. ورقه‌ای با استفاده از دستگاه استنسیل سحاب به‌عنوان دعوتنامه چاپ کردیم که در متن آن نوشته شده بود: «سینمای غیرحرفه‌ای ایران، نمایش چند فیلم کوتاه از دانشجویان دانشکده دراماتیک و مرکز آموزش تلویزیون». این نمایش در حیاط کودکستان «کاخ کودک» برگزار شد که لئونید سروریان مدیر مدرسه که با برادرم نصیب آشنایی داشت این امکان را فراهم آورد. این فیلم‌ها شانزده میلیمتری بود.»

اولین جلسه نمایش فیلم سینمای آزاد توسط نصیبی، ابراهیم وحیدزاده و ابراهیم فروزش برگزار شد. پس از آن این گروه توانستند امکان نمایش این آثار را در دانشکده هنرهای دراماتیک فراهم آورند. به‌تدریج و علی‌رغم موانع، فعالیت‌های سینمای آزاد گسترش پیدا کرد. سینه کلوب سینمای آزاد چیزی حدود 200 جلسه نمایش فیلم داشت و در آن نه‌تنها مروری بر آثار فیلمسازان شناخته‌شده سینمای جهان (از جمله اینگمار برگمان، ژان پیر ملویل، ژان لوک گدار و روبر برسون) انجام گرفت بلکه نخستین نمایش تعدادی از فیلم‌های حرفه‌ای سینمای ایران که خارج از جریان اصلی قرار می‌گرفتند نیز در این جلسات اتفاق افتاد. از این جمله‌اند فیلم‌هایی چون «چشمه» (آربی آوانسیان)، «بوف کور» (کیومرث درم‌بخش، «چه هراسی دارد ظلمت روح» (نصیب نصیبی)، و «پسر ایران از مادرش بی‌خبر است» (فریدون رهنما).

گسترش سینمای آزاد

در سال 1352 مدیران وقت تلویزیون با حمایت از سینمای آزاد تهران دفتری را در اختیارشان قرار دادند و به‌تدریج شهرهای دیگری چون مشهد، خرم‌آباد، اهواز، آبادان، اصفهان و اردبیل هم مراکزی با عنوان سینمای آزاد پیدا کردند. این اتفاق باعث شد تا فیلم‌سازان تجربی در نقاط مختلف ایران با یکدیگر ارتباط پیدا کنند. برگزاری جشنواره‌های سینمای آزاد ایران (که از جایی به بعد جنبه بین‌المللی هم پیدا کردند)، انتشار سه شماره کتاب سینمای آزاد و در ادامه انتشار «ماهنامه سینمای آزاد» که تیراژ آن به‌گفته نصیبی در دوره اوج به 4 هزار نسخه هم می‌رسید از دیگر اتفاقات مهم این جنبش بود.

از راست به چپ: کیانوش عیاری، بصیر نصیبی و ایرج تحویلی

پایان کار سینمای آزاد و فیلمسازان شاخص

فهرستی که در ادامه مشاهده می‌کنید تنها برخی از افراد شناخته‌شده‌ای هستند که در دوره‌ای با سینمای آزاد (در تهران یا شهرستان‌ها) همکاری داشتند و عموما در ادامه وارد عرصه سینمای حرفه‌ای شدند: کیانوش عیاری، محمدعلی سجادی، فریدون جیرانی، ناصر غلامرضایی، مجید قاری‌زاده،  حسن بنی‌هاشمی، زاون قوکاسیان، همایون پایور، اکبر خواجویی، اردشیر شلیله، عبدالله باکیده، مهدی صباغ‌زاده، داریوش ارجمند، بیژن امکانیان، ابراهیم حقیقی، داریوش عیاری.

سینمای آزاد که خالی از مواضع سیاسی نبود در آخرین سال‌های پیش از انقلاب با نهادهای امنیتی دچار مشکل شده بود اما در نهایت پس از انقلاب فعالیت آن کم و کمتر شد تا این‌که عملا در سال 1358 به پایان رسید.

تعدادی از محصولات سینمای آزاد

در یادداشت «به یاد سینمای آزاد…» به قلم غلام‌رضا مهیمن (از اعضای سینمای آزاد اصفهان) چنین آمده است: «بعضی از کارهای «سینمای آزاد» عبارتند از: «آن مرد اسب دارد» و «غبارنشین‌­ها» اثر «ناصر غلام‌رضایی» از لرستان، «نهنگ»، «برکۀ خشک» و «کالنگ‌هایم را دوست دارم» اثر «حسن بنی­‌هاشمی» از بندرعباس، «فصلی دیگر»، «عزای آینه» و «عروس کهن» اثر «زاون قوکاسیان» از اصفهان، «بازی تمام شد» اثر «مهرداد تدین» از مشهد، «آن سوی آتش» و «خاکبازان» اثر «کیانوش عیاری» از اهواز، «خانۀ ابری» اثر «ابراهیم حقیقی» از تهران، «چاقو» و «زیارت» اثر «عبدالله باکیده» از همدان، «اجازه هست آقای فلینی» اثر «فریدون جیرانی» از تهران و «هیس» اثر «داریوش ارجمند» از مشهد، «دیوارهای مشترک» و «نه هنوز است تمام» اثر «غلام‌رضا مهیمن» از اصفهان، «کبوتران پا قرمز» و «معراج» اثر «هرمز ناظم‌زاده» از تهران، «تا شامگاه» اثر «اردشیر شلیله» از خرم آباد و… .

آن چه «سینمای آزاد» برای فرهنگ سینمایی کشور باقی گذاشت، تربیت تعداد زیادی فیلم‌ساز بود که به خصوص بعد از انقلاب اسلامی کارهای سینمایی موفقی را ارائه کردند. همین‌طور تجربه­‌های زیادی هم برای گسترش فرهنگ بصری و زبان تصویر، توسط هرکدام از فیلم‌سازان «سینمای آزاد» انجام گرفت. یاد گرفتند که چگونه برنامه­‌ریزی تولید یک فیلم کوتاه را انجام دهند. همین‌طور در مورد دکوپاژ، تدوین، صداگذاری و… تجربه‌های زیادی به دست آورند و توانستند به دیگران انتقال دهند.»

[تصویر پست، از راست به چپ: احمد غفارمنش، رضا عدل، بصیر نصیبی و عبدالله باکیده در دفتر مرکزی سینمای آزاد]