دو قهرمان، یکی از دل سوگ، دیگری از دل قانون‌گریزی

اختصاصی سلام سینما؛ محمد کفیلی: اگر قرار باشد درباره بازیگری جدی حرف بزنیم، ناچاریم از خودِ «نقش» شروع کنیم، نه از نام‌ها. در سینمای اجتماعی ایران، بازیگری که شانس واقعی دیده شدن دارد، کسی است که بار بحران را بر بدن و نگاه خود حمل می‌کند؛ قهرمانی که نه با فریاد، بلکه با فرسایش، سکوت و تصمیم دیده می‌شود. قهرمان این سینما اغلب انسانی است در بن‌بست؛ فردی که مسئله‌اش شخصی آغاز می‌شود و به‌تدریج به بحرانی جمعی گره می‌خورد. در چنین ساختاری، اخلاق خاکستری، تنهاییِ ساختاریافته و فقدان پیروزی کلاسیک، نقش را به زمینی جدی برای بازیگری تبدیل می‌کند.

در این مختصات، دو بازیگر بیش از دیگران قابل توجه هستند: حامد بهداد و بهرام افشاری.

نخست حامد بهداد در فیلم «اردوبهشت» ساخته محمد داودی. شاه‌مهدی شاه‌محمدی، پدری در آستانه فروپاشی؛ مردی بدهکار، نادیده‌گرفته‌شده و تنها که هنوز یک نقطه اتکا دارد: دخترش. مرگ ناگهانی دختر در یک سانحه، شخصیت را وارد مرحله‌ای تازه می‌کند؛ نه فروپاشی نمایشی، بلکه مواجهه‌ای عمیق و ممتد با سوگ. شاه‌مهدی از نقطه‌ای که هنوز امیدی کم‌جان دارد، به نقطه‌ای می‌رسد که باید خود را از نو بازآفرینی کند.

اهمیت این نقش در آن است که شاه‌مهدی خطاکار نیست. او انسانی شکست‌خورده است، اما از نظر اخلاقی سالم می‌ماند. بهداد این سلامت را نه با شعار، بلکه با میمیک کنترل‌شده، بدن فرسوده و نگاه‌های ممتد منتقل می‌کند. فیلم با سکانسی از تعزیه آغاز می‌شود و هرچند در برخی لحظات، بیان تعزیه‌وار و خطابه‌ای شخصیت اندکی از اوج بازی می‌کاهد، اما درست زمانی که شاه‌مهدی به سکوت پناه می‌برد—نگاه می‌کند، مکث می‌کند، اشک می‌ریزد—بهداد به بلوغ کامل نقش می‌رسد.

تنهایی، جوهره این شخصیت است. شاه‌مهدی حتی در جمع خانواده تنهاست، اما به‌تدریج موفق می‌شود خود و خانواده‌اش را سر پا نگه دارد و اعتماد همسرش را بازسازی کند. او در پایان پیروز نمی‌شود، چون داغ فرزند را دیده است، اما شکست هم نمی‌خورد. با افشای فساد آقای هوشمند، معاون شهردار، نه فقط حق خود، بلکه حق چندین خانواده دیگر را زنده می‌کند. شاه‌مهدی قهرمان پیروز نیست؛ قهرمان اخلاقی است.

در سوی دیگر، بهرام افشاری در فیلم «زنده‌شور» با نقشی کاملاً متفاوت، اما هم‌وزن، وارد رقابت می‌شود. مرتضی زند، نماینده دادستان و قاضی اجرای حکم، شخصیتی مقتدر، استخوان‌قورت‌داده و قانون‌محور است که گذشته‌ای خطادار دارد. در آغاز، انگیزه او برای جبران این خطا کاملاً شخصی است، اما روایت به‌تدریج این خواست فردی را به امری جمعی و اجتماعی تبدیل می‌کند.

مرتضی زند شخصیتی تک‌قطبی نیست. او از یک مجری قانونِ بی‌قیدوشرط، به مجری قانونی حق‌طلب و توان‌ده تبدیل می‌شود؛ قهرمانی که نه‌فقط به اجرای حکم، بلکه به امکان احقاق حق برای دیگران می‌اندیشد. افشاری این تحول را بدون دیالوگ‌های توضیحی پیش می‌برد. دیالوگ‌ها حداقلی‌اند و این چشم‌ها و بدن اوست که سخن می‌گویند. آکسان‌گذاری‌ها دقیق است و سکوت‌ها حامل معنا.

تحول شخصیت از ابتدا تا انتهای فیلم در فرم بدن، ادبیات گفتاری و نوع نگاه به اطرافیان کاملاً قابل ردیابی است. اقتدار خشک آغازین، جای خود را به حضوری درگیر، پرریسک و انسانی‌تر می‌دهد. در پایان، مرتضی زند هم پیروز است و هم شکست‌خورده؛ از منظر قانون شاید هزینه می‌دهد، اما از منظر اخلاقی قهرمان است. قهرمانی که توان می‌دهد، راه باز می‌کند و بهای انتخاب درست را می‌پردازد.

در جمع‌بندی، این دو بازیگر با دو مسیر متفاوت، نمونه‌هایی از بازیگری مردانه قابل توجه در فجر ۴۴ هستند: حامد بهداد با قهرمانی سوگوار، درون‌فرسوده و اخلاق‌محور در «اردوبهشت» و بهرام افشاری با قهرمانی حق‌طلب و توان‌ده در «زنده‌شور». یکی از دل فقدان می‌آید و دیگری از دل قانون؛ یکی بیشتر می‌بازد و دیگری بیشتر می‌برد، اما هر دو هزینه می‌دهند و ارزش توجه دارند.