بازخوانی اندیشه‌های بانو مجتهد امین، ضرورتی فراموش‌شده برای حوزه و دانشگاه است

کد خبر: 291530

تاریخ انتشار: دوشنبه 27 بهمن 1404 – 21:20

به گزارش بهداشت نیوز استاد خسروپناه در این نشست، ضمن تبریک اعیاد شعبانیه و گرامیداشت ماه رمضان، یاد و خاطره امام زمان (عج) و شهیدان انقلاب اسلامی را گرامی داشت و از برگزارکنندگان مراسم تشکر کرد. وی با بیان اینکه «ای کاش هر سال در سالروز ارتحال این حکیمهٔ دوران، مراسمی در حوزه‌های علمیه خواهران و دانشگاه‌ها برگزار شود»، خاطرنشان کرد: بانو مجتهد امین شخصیتی است که جایگاهش در تاریخ اندیشه اسلامی، به‌ویژه در میان بانوان، باید بازخوانی شود.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، سخنان خود را در چهار محور کلیدی تشریح کرد. وی محور اول را بستر تاریخی دانست و ادامه داد: بانو مجتهد امین، در دورانی زیست کرد که با چالش‌هایی چون استبداد، تجددنمایی و نگاه‌های محدود به نقش بانوان مواجه بود. با این حال، به‌عنوان زنی فقیه، حکیمه و عارفه، الگویی سوم از زن مسلمان را تحقق بخشید که توانست مسئولیت‌های خانوادگی، تربیت فرزند، شاگردپروری و رهبری علمی را در کنار هم ایفا کند.  

وی محور دوم را فقاهت و اجتهاد دانست و افزود: بانو مجتهد امین دارای اجازه‌های اجتهاد از استادان بزرگی همچون آیت‌الله العظمی حائری یزدی، آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی و آیت‌الله استهباناتی بود و تسلط عمیقی بر اصول فقه، جرح و تعدیل روایات و کاربست عقل در استنباط احکام داشت.  

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی محور سوم حکمت، عرفان و تفسیر قرآن قلمداد کرد و ادامه داد: آثاری چون «تفسیر مخزن‌العرفان» و «نفث‌الرحمانیه فی الوردات القلبیه» گواه توانمندی ایشان در تلفیق عقل نظری، عقل عملی، وحی و شهود عرفانی است.  

استاد خسروپناه محور سوم را کاربست اندیشه در حکمرانی عنوان کرد. وی با اشاره به خلأ موجود در مطالعات مرتبط با کاربست منظومه فکری بانو امین در حوزه حکمرانی، تأکید کرد: اندیشه ایشان فرایندی است؛ از سیاست‌گذاری تا ارزیابی، از عقل نظری تا سعادت اخروی. تلفیق فقه، حکمت و عرفان در اندیشه ایشان، الگویی اصیل برای حکمرانی اسلامی مبتنی بر عدالت، اخلاق و بصیرت است.

وی همچنین افزود: امروز که بحث حکمرانی در دنیای معاصر چالش‌های فراوانی دارد، بازخوانی اندیشه‌هایی که در آن وحی، عقل و کشف در هم تنیده شده، نه‌تنها ضروری، بلکه راهگشا خواهد بود. استاد خسروپناه خواستار تدوین برنامه‌های آموزشی، برگزاری همایش‌های تخصصی و تألیف پژوهش‌های دانشگاهی درباره آثار و زندگی‌نامه این عالمه بانو شد و تصریح کرد: این میراث فکری متعلق به همه ماست؛ به‌ویژه بانوان جوان که می‌توانند در آن الهام‌بخش راهی برای ترکیب علم، ایمان و مسئولیت‌پذیری اجتماعی بیابند.

حجت‌الاسلام خسروپناه در ادامه سخنانش، با تأکید بر ویژگی منحصربه‌فرد عرفان بانو مجتهد امین، تصریح کرد: عرفان ایشان عرفانی نظری و محض به سبک ابن‌عربی نیست؛ هرچند از ابن‌عربی تأثیر پذیرفته، اما عرفان او با اخلاق در هم آمیخته است. وی به مثال مفاهیمی چون «صبر» و «توکل» اشاره کرد و گفت: در مکتب فکری ایشان، توکل صرفاً یک مفهوم ذهنی یا فضیلت درونی محض نیست؛ بلکه پیوندی عمیق با عقل نظری، عقل عملی و کنش‌های عینی انسان دارد. یعنی می‌توان از رفتار عملی انسان تشخیص داد که آیا اهل توکل واقعی است یا خیر.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی کلیدواژه محوری در نظام فکری بانو امین را «سعادت حقیقی» دانست که در گرو دو رکن اساسی شکل می‌گیرد: تطهیر قوه فکریه (پاک‌سازی توان تفکر از آلودگی‌های تخیل و توهم) و تهذیب اخلاقی (تزکیه نفس و رشد فضایل).

وی با انتقاد از عقلانیت مدرن غرب، توضیح داد: در غرب، رشنالیته به‌عنوان کلیدواژه مدرنیته مطرح است؛ اما این عقل اغلب در خدمت ثروت و قدرت قرار گرفته و به‌جای رهایی‌بخشی، ابزاری برای توجیه سودگرایی و حتی جنایات وحشی‌گرایانه شده است. عقل آمیخته با توهم، نتیجه‌ای جز تخریب نخواهد داشت. در مقابل، بانو امین بر «تطهیر قوه فکریه» تأکید می‌کند تا عقل بتواند به‌عنوان مظهر وحی و کشف، راهنمای سعادت انسان باشد.  

استاد خسروپناه افزود: منبع سعادت حقیقی، حب و قرب به خدا است و این دو مفهوم خود بر بنیان توحید استوارند. برای رسیدن به این محبت و تقرب، چهار پایه ضروری است: خودشناسی، خردورزی، اعتدال روحی و تحقق جامعه‌ای سالم.

وی چهار بنیان فلسفی تفکر بانو امین را شامل مبنای هستی‌شناختی (چیستی واقعیت)، مبنای معرفت‌شناختی (چگونگی شناخت)، مبنای انسان‌شناختی (جایگاه انسان در جهان) و مبنای ارزش‌شناختی (معیارهای اخلاقی و معنوی) برشمرد.

وی افزود: اما مهم‌ترین بنیان، پذیرش وحدت در کنار کثرت است، ایشان کثرت را انکار نمی‌کنند؛ بلکه آن را جلوه‌ها و تجلیات حق می‌دانند. هستی را عشق و محبت می‌شناسند و این، هسته اصلی اندیشه‌اش است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به «روش تربیتی» بانو امین برای «مسافر الی‌الله» پرداخت و سه رکن آن را برشمرد و گفت: متأسفانه برای حل آسیب‌های رفتاری جوانان، اول به سراغ قوه قهریه می‌رویم. درحالی‌که مکتب این بزرگوار می‌گوید: محبت و کرامت، روشی اثربخش‌تر است.

استاد خسروپناه با اشاره به تعقل و خردورزی گفت: تا زمانی که جوانان از تقلید کورکورانه رهایی نیابند و ایمان از طریق استدلال در وجودشان تثبیت نشود، هیچ فیلترینگ یا محدودیتی نمی‌تواند جلوی ورودشان به فضای مجازی را بگیرد.

وی درباره مراقبه و خودنظارتی بیان کرد: این مولفه، هم تطهیر فکر و هم تزکیه نفس را دربرمی‌گیرد و کلیدی‌ترین ابزار برای ایجاد انسانی آگاه و مسئولیت‌پذیر است.

استاد خسروپناه با اشاره به چالش‌های کنونی جوانان از جمله گرایش به اباهی‌گری و دوری از سبک زندگی اسلامی، تأکید کرد: منظومه فکری بانو امین، راهکاری جامع برای حکمرانی فرهنگی و تربیتی ارائه می‌دهد؛ راهکاری که بر احترام به کرامت انسانی، تقویت عقل سلیم و پرورش خودآگاهی استوار است، نه بر سرکوب و ترس.

وی خاطرنشان کرد: این میراث فکری، نه‌تنها برای حوزه‌های علمیه خواهران، بلکه برای تمامی نظام‌های آموزشی، فرهنگی و حتی سیاست‌گذاری کشور، گنجینه‌ای بی‌بدیل است که باید با پژوهش‌های عمیق و برنامه‌ریزی‌های کاربردی، زنده نگه داشته شود.

استاد خسروپناه در ادامه تحلیل منظومه فکری بانو مجتهد امین، به مسئله‌ی حیاتی «خودنگری» و «مراقبه» اشاره کرد.

وی سه گام اساسی در مسیر تربیتی از دیدگاه بانو امین را تشریح کرد و گام نخست را توبه و بیداری شامل جبران مافات، عزم برتر برای ترک گناه و پشیمانی صادقانه دانست که در آن عقل نظری و عملی در هم تنیده‌اند.  

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گام دوم را صبر و استقامت دانست و ادامه داد: به این معنا که حفظ نفس از شکایت به غیر خدا، آرامش درونی در برابر طوفان حوادث، و سه نوع صبر: بر مصیبت، بر معصیت و بر طاعت باشد.  

استاد خسروپناه گام سوم را توکل آرامش در طوفان با دو جنبه ایجابی اعتقاد قلبی به قدرت و رحمت الهی  و سلبی قطع امید از اسباب دنیوی و تفویض امر به خدا بیان کرد.

استاد خسروپناه تأکید کرد: توکل یعنی تضمین الهی؛ وظیفه خود را با عقل عملی انجام می‌دهد و نتیجه را با عقل نظری که به توحید و وحدت وجودی رسیده، به خدا می‌سپارد. اینجا تفاوت عرفان ایشان با عرفان محض ابن‌عربی آشکار می‌شود؛ عرفان بانو امین، عمل‌گرا و اخلاق‌محور است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی به «حیات و ممات» در اندیشه بانو امین پرداخت و افزود: بانو مجتهد امین تناسخ را با ادله‌ محکم رد می‌کنند و معاد را کاملاً بر اساس قرآن، با پشتوانه‌ی فلسفی و عرفانی تبیین می‌نمایند؛ یعنی معاد قرآنی مبتنی بر انسان کامل، جایی که عقل، وحی، عرفان و برهان در هم می‌آمیزند.

استاد خسروپناه، «عقلانیت نوین» را ویژگی دیگر بانو امین معرفی کرد و گفت: این عقلانیت، نه عقلانیت تجدد غربی که در خدمت قدرت و ثروت افول کرده، بلکه عقلانیتی است که در زیست اجتماعی و حکمرانی کاربست پیدا می‌کند. وی چنین تبیین کرد: حکمرانی مبتنی بر این منظومه فکری، سه پایه دارد،  خردورزی به‌عنوان مسیر رهایی از صفات نادرست، پیوند ناگسستنی بین عقل و اخلاق و رشد همزمان عقلانی و اخلاقی که توان تشخیص خیر از شر را در زندگی عملی و شناخت حقایق هستی در عقل نظری می‌آفریند.

وی ادامه داد: این بنیان‌ها، چهار فضیلت کاردینال را در حکمران پرورش می‌دهد: حکمت، شجاعت، عفّت و عدالت؛ که در تصمیم‌گیری‌های حکیمانه تجلی می‌یابند. استاد خسروپناه با اشاره به الگوی زنده این فضایل، گفت: حکمرانی که این چهار صفت را داشته باشد، حکیم باشد، در برابر ظلم بایستد، عفت را حفظ کند و عدالت را سرلوحه قرار دهد، همان حکمرانی است که امروز در شخصیت رهبر فرزانه انقلاب اسلامی مشاهده می‌کنیم؛ کسی که قرآن، عرفان و برهان در وجودش از هم جدا نیستند.  

وی در پایان تأکید کرد: حکمرانی فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ما تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که بر این چهارچوب حکمت‌محور استوار شود. امیدوارم در جلسات آتی، کاربست عملی این منظومه فکری در نظام‌های حکمرانی را با جزئیات بیشتری بررسی کنیم تا «حکمرانی حکیمانه» از منظر بانو مجتهد امین به‌وضوح تبیین گردد.