برفتم بر در شمس العماره که میگن منظور این سازه زیباست با ساعت ملکه انگلستان بر فرازش

شایانیوز– در یکی از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران، بنایی تاریخی وجود دارد به نام شمس‌العماره یا «بنای خورشید» که یک سازه باشکوه قاجاری و نمادی از تحولات فرهنگی، سیاسی و معماری ایران در اواخر قرن نوزدهم میلادی باقی مانده است؛ سازه‌ای که با چشم‌اندازهای فراگیر، نوآوری‌های ساختاری و آمیختگی هنرمندانه و بی‌سابقه فرم سنتی ایرانی با جلوه‌های غربی، به یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار تاریخی پایتخت تبدیل شده است.

شمس‌العماره که به معنای تحت‌اللفظی «بنای خورشید» است، در ضلع شرقی کاخ گلستان قرار دارد و یکی از شاخص‌ترین ساختمان‌های دوره قاجار به‌ شمار می‌آید. ساخت این بنا بر اساس دستور «ناصرالدین ‌شاه قاجار» در سال ۱۲۴۴ هجری قمری آغاز شد و احداث آن فقط در دو سال، یعنی تا ۱۲۴۶ شمسی به پایان رسید.

این سازه در زمان خود بلندترین ساختمان تهران بود، با پنج طبقه و ارتفاعی در حدود ۳۵ متر؛ ارتفاعی که برای آن دوره بی‌سابقه بود و به شاه اجازه می‌داد از بام آن چشم‌اندازی کامل از شهر و اطراف آن داشته باشد؛ چشم‌اندازی که اساساً نمادی از قدرت و مدرن‌گرایی قاجار به‌ شمار می‌رفت.

ساختار شمس‌العماره از نظر فنی نیز حائز اهمیت است؛ این بنا یکی از اولین ساختمان‌هایی در تهران بود که از مصالح فلزی در ساخت آن استفاده شد و ستون‌ها و پایه‌های طبقات فوقانی آن از آهن ریخته‌گری‌ شده ساخته شده‌اند؛ چیزی که نشان ‌دهنده ورود تکنیک‌های جدید غربی به معماری ایران در عصر قاجار است.

ترکیب معماری ایرانی و اروپایی و دلالت‌های فرهنگی

شخص ناصرالدین شاه علاقه زیادی به مظاهر مدرنیته داشت و شیوه ساخت این بنا گواهی بر این نکته است. طراحی شمس‌العماره نمونه‌ای برجسته از ادغام معماری سنتی ایرانی با عناصر اروپایی است؛ تلفیقی که در دوره قاجار و به‌ خصوص در دوران ناصرالدین ‌شاه، تحت تأثیر سفرهای شاه به اروپا و تمایل به نمایش اقتدار و مدرن ‌بودنِ کشور، در مجموعه‌های سلطنتی رواج یافت.

نمای بیرونی این بنا، با آجرکاری‌های منظم، کاشی‌کاری هفت‌ رنگ در سبک قاجاری و پنجره‌هایی با قوس‌های معمارانه، روح معماری ایرانی را حفظ می‌کند، در حالی که ساختار عمودی و ارتفاع زیاد، سبک ساختمان‌های اروپایی را به ‌خوبی منعکس می‌سازد.

اتاق‌های داخلی، به ‌ویژه تالار شاه ‌نشین در طبقه همکف، با آینه‌کاری ایرانی و نقوش گچ‌بری شده و نقاشی‌های ظریف تزئین شده‌اند؛ جزئیاتی که نشان ‌دهنده سطح بالای مهارت استادکاران ایرانی و توانایی آنها در ترکیب سبک‌های سنتی با روح بصری نوین است.

نقش سیاسی و اجتماعی شمس‌العماره

این بنا در دوره قاجار نه ‌فقط محل سکونت یا چشم‌اندازی برای شاه جهت زیر نظر داشتن شهر، بلکه محلی برای پذیرایی از میهمانان رسمی و برگزار کردن مراسم رسمی در سطوح عالی سیاسی نیز محسوب می‌شد. ‌شمس‌العماره نمادی از قدرت دولت قاجاری و نمایش «مدرن ‌بودنِ» در عین حفظ سنت‌های ایرانی بود؛ سرمایه‌ای نمادین برای شاهنشاهی قاجار در مراودات با سفرای خارجی و مقامات دیگر کشورها.

ساعت هدیه از ملکه ویکتوریا

یکی از ویژگی‌های برجسته این بنا، ساعت بزرگی است که بر بالای ساختمان نصب شده و از سوی ملکه ویکتوریا، پادشاه بریتانیا، به ناصرالدین ‌شاه هدیه داده شده بود. این ساعت علاوه بر اینکه نشانه روابط دیپلماتیک میان ایران و بریتانیا در آن دوره بود، نخستین ساعت‌ عمومی نصب ‌شده در تهران به‌ شمار می‌رود.

اگرچه صدای زنگ این ساعت در طول تاریخ برای مدت بیش از یک قرن خاموش بود، پس از مرمت‌های گسترده در سال ۱۳۹۱ دوباره فعال شد و به صدا درآمد.

مرمت و وضعیت کنونی

شمس‌العماره از اواخر قرن بیستم تاکنون چندین مرحله مرمت و بازسازی را پشت سر گذاشته و در دهه ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰ شمسی اصلاحات ساختاری و تزئینی بر روی آن انجام شد و از سال ۱۳۷۸ بخش‌هایی از بنا برای بازدید عموم بازگشایی گردید.

در سال‌های اخیر نیز تلاش‌های مستمری برای حفظ کاشی‌کاری‌ها، آینه‌کاری‌ها و دیگر جزئیات تزئینی ساختمان در جریان بوده تا ارزش تاریخی و هنری بنای شمس‌العماره را در چارچوب جهانی میراث فرهنگی حفظ و تقویت کند.

ارزش تاریخی و فرهنگی

امروزه شمس‌العماره نماد برجسته‌ای از تقاطع فرهنگ ایرانی و جهان غربی در قرن نوزدهم میلادی به‌ شمار می‌آید؛ نمادی از دوره‌ای که ایران تلاش می‌کرد ضمن حفظ هویت فرهنگی خود، با الزامات و جریان‌های مدرنیته و جهانی‌ شدن، تطبیق یابد.

این بنای تاریخی در کنار سایر سازه‌های کاخ گلستان در سال ۲۰۱۳ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ‌عنوان بخشی از مجموعه فرهنگی و تاریخی این کاخ ثبت شد و اهمیت جهانی آن تثبیت گردید.

شمس‌العماره با معماری چشم‌گیرش یکی از آثار بی‌همتای ایران است که بررسی دقیق آن، چشم‌اندازی مستقیم به روح تاریخی و هنری عصر قاجار و تعامل آن با جهان مدرن ارائه می‌دهد و  بیانگر گزارشی معماری است که هم سنت را پاس داشته و هم نوآوری را درآغوش کشیده است.