بازار سرمایه در تلاقی نااطمینانی سیاسی و فرسایش اعتماد سهامداران

بازار سرمایه ایران در هفته گذشته یکی از سنگین‌ترین دوره‌های رکودی و فرسایشی خود در ماه‌های اخیر را تجربه کرد. هم‌زمانی افت شاخص‌ها، تشدید خروج نقدینگی حقیقی افزایش صف‌های فروش و کاهش محسوس ارزش معاملات تصویری از بازاری ارائه داد که بیش از هر عامل اقتصادی، تحت تاثیر نااطمینانی‌های سیاسی و بحران اعتماد سرمایه‌گذاران قرار گرفته است. رفتار بازار در این مقطع، بیش از آنکه تابع متغیرهای بنیادی شرکت‌ها باشد تابع انتظارات ریسک‌های سیستماتیک و فضای روانی حاکم بر اقتصاد کشور است.

در بعد کمی، شاخص کل بورس تهران در طول هفته با افت قابل‌توجهی مواجه شد و از محدوده‌های بالاتر به سطوح پایین‌تر بازگشت. شاخص هم‌وزن نیز هم‌راستا با شاخص کل کاهش یافت که نشان‌دهنده فراگیری فشار فروش در کلیت بازار و نه فقط در نمادهای بزرگ است. فرابورس نیز از این روند مستثنا نبود و شاخص آن کاهش محسوسی را ثبت کرد. این هم‌زمانی افت در بورس و فرابورس نشان می‌دهد با یک اصلاح مقطعی یا جابه‌جایی درون‌بازاری مواجه نیستیم، بلکه با یک موج بی‌اعتمادی فراگیر در کل بازار سرمایه روبه‌رو هستیم.

از منظر جریان نقدینگی، داده‌های معاملاتی نشان‌دهنده خروج مستمر پول حقیقی از بازار است. بخش معناداری از سرمایه‌های خرد نه‌تنها از سهام بلکه حتی از صندوق‌های سهامی و ابزارهای مالی مرتبط با بورس خارج شده‌اند. نکته قابل‌توجه آن است که خروج نقدینگی صرفاً محدود به دارایی‌های پرریسک نبوده و حتی صندوق‌های درآمد ثابت نیز در برخی روزها با خروج منابع مواجه شده‌اند؛ مسئله‌ای که بیانگر سطح بالای بی‌اعتمادی و افزایش تمایل به نقدشوندگی و نگهداری پول در قالب‌های غیرمولد یا انتقال آن به بازارهای موازی است. این رفتار نشانه‌ای از غلبه نگاه کوتاه‌مدت و محافظه‌کارانه بر تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران خرد است.

تحلیل رفتار سهامداران نشان می‌دهد معامله‌گران حقیقی در موقعیت «حفظ سرمایه» قرار گرفته‌اند نه «کسب بازدهی». ترجیح فروش در قیمت‌های پایین تشکیل صف‌های فروش گسترده و ضعف تقاضای مؤثر در سمت خرید همگی بیانگر این واقعیت است که ذهنیت غالب بازار ذهنیت خروج است نه ماندن. در چنین شرایطی حتی ارزندگی بنیادی بسیاری از نمادها نیز نتوانسته به‌عنوان محرک خرید عمل کند. سرمایه‌گذار خرد زمانی وارد بازار می‌شود که علاوه بر ارزندگی چشم‌انداز ثبات و امنیت سرمایه‌گذاری وجود داشته باشد؛ مؤلفه‌ای که در هفته‌های اخیر به‌شدت تضعیف شده است.

در سمت حقوقی‌ها نیز نشانه‌ای از حمایت موثر و پایدار مشاهده نشده است. حضور محدود برخی بازیگران نهادی نتوانسته تعادل معناداری در بازار ایجاد کند و عملا جریان عرضه بر جریان تقاضا غالب بوده است. این موضوع باعث شده ساختار بازار از تعادل خارج شده و مکانیسم کشف قیمت به‌جای منطق اقتصادی، تحت تاثیر فشار روانی و رفتار هیجانی عمل کند.

اما مهم‌ترین عامل شکل‌دهنده به این وضعیت، فضای سیاسی و ریسک‌های سیستماتیک است. تشدید تنش‌های منطقه‌ای ابهام در روابط خارجی، گمانه‌زنی‌های مربوط به تحریم‌ها و نااطمینانی نسبت به آینده تعاملات بین‌المللی سطح ریسک ادراک‌شده سرمایه‌گذاری در ایران را افزایش داده است. بازار سرمایه به‌عنوان بازار مبتنی بر انتظارات، به این متغیرها واکنش سریع و شدید نشان می‌دهد. در چنین فضایی سرمایه‌گذار ترجیح می‌دهد به‌جای پذیرش ریسک‌های بلندمدت نقدشوندگی و امنیت کوتاه‌مدت را انتخاب کند حتی اگر این انتخاب به معنای از دست دادن فرصت‌های سودآور در آینده باشد.

از منظر تحلیلی، بازار سرمایه در حال حاضر وارد فاز «فرسایش اعتماد» شده است. این فاز با سه ویژگی اصلی شناخته می‌شود: خروج پیوسته نقدینگی، ضعف تقاضای مؤثر و بی‌اثر شدن متغیرهای بنیادی. در این وضعیت گزارش‌های مالی شرکت‌ها، نسبت‌های ارزش‌گذاری سودآوری عملیاتی و حتی مزیت‌های صادراتی صنایع بزرگ نقش تعیین‌کننده‌ای در تصمیم سرمایه‌گذاران ندارند. تصمیم‌گیری‌ها بیشتر بر پایه ادراک ریسک، اخبار سیاسی و انتظارات کوتاه‌مدت شکل می‌گیرد.

از سوی دیگر، رشد بازارهای موازی مانند ارز و طلا نیز به‌عنوان رقیب بازار سرمایه عمل کرده و بخشی از نقدینگی سرگردان را جذب کرده است. این انتقال سرمایه نه ناشی از جذابیت ذاتی بازارهای موازی، بلکه ناشی از ضعف فضای سرمایه‌گذاری در بورس است. به بیان دیگر، مسئله اصلی «قوی شدن بازارهای رقیب» نیست بلکه «تضعیف بورس» در ذهن سرمایه‌گذاران است.

در چنین شرایطی، هرگونه تحلیل کوتاه‌مدت از بازار بدون توجه به متغیرهای سیاسی و انتظارات روانی، تحلیلی ناقص خواهد بود. مسیر آتی بازار سرمایه بیش از آنکه به صورت‌های مالی شرکت‌ها وابسته باشد، به تحولات سیاست خارجی ثبات تصمیم‌گیری‌های اقتصادی جهت‌گیری سیاست‌های کلان و مدیریت ریسک‌های سیستماتیک وابسته است. تا زمانی که این متغیرها به سمت ثبات حرکت نکنند، بازگشت پایدار اعتماد به بازار دور از انتظار خواهد بود.

جمع‌بندی وضعیت فعلی بازار نشان می‌دهد بورس و فرابورس در مرحله‌ای از رکود انتظاری قرار دارند. رکودی که نه ناشی از ضعف بنگاه‌ها، بلکه حاصل نااطمینانی محیط کلان اقتصاد است. در این فضا، بازار مستعد نوسانات کوتاه‌مدت و واکنش‌های هیجانی به اخبار سیاسی خواهد بود و شکل‌گیری روندهای پایدار صعودی نیازمند تغییر در متغیرهای بنیادین اعتمادساز است. تا آن زمان، بازار سرمایه بیش از آنکه محل سرمایه‌گذاری بلندمدت تلقی شود، به میدان مدیریت ریسک و رفتارهای احتیاطی تبدیل شده است؛ وضعیتی که نشانه‌ای از یک بحران اعتماد ساختاری در بازار سرمایه است، نه صرفا یک اصلاح قیمتی مقطعی.