لبنان که مدت هاست درگیر یکی از بزرگ ترین بحران های انرژی خود شده، با امضای تفاهم نامه ای با مصر، بارقه هایی از امید را در چشم انداز تأمین انرژی کشورش مشاهده کرده است. این توافق که هفته گذشته با حضور نخست وزیر لبنان نواف سلام در سرای حکومتی بیروت رسمی شد، قرار است گاز طبیعی مورد نیاز نیروگاه های لبنان توسط مصر تامین شود. وزرای انرژی لبنان و نفت مصر، جو صدی و کریم بدوی، این سند همکاری راهبردی را امضاء کردند؛ توافقی که از سوی طرفین به عنوان گامی برجسته در جهت پایان دادن به مشکلات مزمن انرژی در لبنان توصیف شد.

بحران پایدار انرژی در لبنان

لبنان از سال ۲۰۱۹ با شدت بیشتری وارد دوره های خاموشی اضطراری شده است. علل این بحران را می توان در کمبود ارز خارجی، بدهی های سنگین شرکت برق لبنان، فساد مدیریتی و ناکارآمدی دولت جستجو کرد. این وضعیت سبب شد که برق دولتی تنها به چند ساعت محدود در روز کاهش یابد و فشار اقتصادی ناشی از هزینه های بالا ژنراتورهای خصوصی بر مردم و کسب وکارها، موجب نارضایتی فزاینده شود. در واکنش به این مشکلات، دولت اعلام کرد که به تدریج سوخت دیزل سنگین را کنار گذاشته و گاز طبیعی را که هم اقتصادی تر و هم پاک تر است، جایگزین کند. حال پرسش کلیدی این است: این گاز از کجا تأمین خواهد شد؟

چالشی به نام تأمین گاز از مصر

مصر که زمانی یکی از بازیگران برجسته در بازار گاز شرق مدیترانه بود، اکنون خود با کمبود گاز دست وپنجه نرم می کند. تولید این کشور که در گذشته به مرز ۳.۲ میلیارد فوت مکعب در روز رسیده بود، طی سال های اخیر روند نزولی پیدا کرده و مصرف داخلی حتی از ظرفیت تولید فراتر رفته است. مصر برای جبران کمبود گاز، قراردادهای واردات بلندمدتی با اسرائیل امضاء کرده و به ذخایر میدان های «لویاتان» و «تمار» وابسته شده است. اینگونه، مصر با تبدیل به حلقه واسط، بخشی از این گاز را برای مصرف داخلی استفاده می کند و بخشی دیگر را راهی اروپا می سازد.

آیا گاز لبنان از اسرائیل می آید؟

توافق اخیر میان لبنان و مصر با پرسش مهمی روبه روست: آیا گازی که مصر به لبنان عرضه خواهد کرد، همان گاز اسرائیل است؟ اگر چنین باشد، این موضوع می تواند حساسیت های سیاسی و امنیتی جدی ایجاد کند، چرا که لبنان تا امروز هیچ توافق مستقیم با اسرائیل نداشته و چنین ارتباط غیرمستقیمی ممکن است به عنوان نوعی عادی سازی رابطه تلقی شود.

تنش تاریخی لبنان و اسرائیل بر سر انرژی

لبنان و اسرائیل سال هاست که بر سر مرزهای دریایی و منابع انرژی شرق مدیترانه درگیر بوده اند. اختلافات بر سر مالکیت میدان های مشترک گازی، در بسیاری مواقع موجب تنش های سیاسی شده است. هرچند توافق هایی برای تعیین مرزهای دریایی در گذشته صورت گرفته، اما اعتماد متقابل میان دو طرف همچنان شکننده باقی مانده است. با این حال، هرگونه استفاده لبنان از منابع گازی اسرائیل ممکن است منجر به افزایش تنش ها شود.

نقش آمریکا در معادلات انرژی منطقه

نقش واشنگتن در تنظیم این گونه توافق های منطقه ای کاملاً مشهود است. آمریکا نه تنها از سود اقتصادی قراردادهای گازی اسرائیل و مصر بهره مند می شود، بلکه از این طریق، تلاش می کند وابستگی اروپا به منابع انرژی روسیه را کاهش دهد. تحلیلگران باور دارند که واشنگتن با فشار سیاسی به لبنان، تلاش می کند این کشور را به مسیری سوق دهد که درنهایت به شبکه ای از انرژی تحت نفوذ آمریکا متصل شود.

گزینه های دیگر لبنان برای تأمین گاز

اگرچه لبنان می توانست از مسیرهای دیگری برای تأمین گاز مورد نیاز خود بهره برداری کند، اما فشارهای سیاسی و اقتصادی موجب شد که بسیاری از این گزینه ها کنار گذاشته شوند. کشورهای مانند قطر، الجزایر، ایران و عراق از جمله تأمین کنندگان بالقوه گاز هستند. همچنین توسعه منابع گازی داخلی لبنان در شرق مدیترانه نیز می تواند وابستگی این کشور به واردات را کاهش دهد. اما در نهایت، انتخاب مصر به نظر می رسد تحت تأثیر نفوذ و فشارهای سیاسی کشورهایی مانند آمریکا صورت گرفته باشد.

پروژه انرژی یا سیاست؟

توافق گازی لبنان و مصر به ظاهر پاسخی به بحران فوری انرژی است، اما بررسی دقیق تر نشان می دهد که این توافق تنها یک پروژه فنی نیست؛ بلکه دارای ابعاد گسترده سیاسی و ژئوپلیتیکی است. در شرایطی که لبنان به دنبال تأمین منابع پایدار انرژی است، دست وپنجه نرم کردن با سیاست ها و فشارهای خارجی ممکن است پیامدهایی فراتر از تأمین چند ساعت برق برای این کشور به همراه داشته باشد.