سیستان‌ و بلوچستان در مدار بازآفرینی؛ از دیپلماسی آب تا اقتصاد مرز

سیستان‌ و بلوچستان در سال‌های گذشته با مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته روبه‌رو بوده که از ناپایداری منابع آب و وابستگی به رودخانه‌های مرزی آغاز می‌شود و تا ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل، کمبود خدمات تخصصی و فاصله در شاخص‌های آموزشی و اقتصادی امتداد پیدا می‌کند و همین درهم‌تنیدگی مسائل سبب شده هرگونه برنامه‌ریزی توسعه‌ای نیازمند نگاهی جامع و همزمان به چند پیشران اصلی باشد، نگاهی که آب، اقتصاد، امنیت، آموزش و سرمایه‌گذاری را در یک چارچوب منسجم تعریف می‌کند و به دنبال بازآرایی ساختارهای موجود به جای اقدامات مقطعی است.

در حوزه آب مسئله تنها تأمین یک منبع جدید نیست بلکه مدیریت همزمان مطالبات شرب، کشاورزی، محیط‌زیست و امنیت غذایی اهمیت دارد و این ضرورت استان را به سمت پیگیری حقوق مرزی، اجرای طرح‌های انتقال و ذخیره‌سازی و اصلاح الگوی مصرف سوق داده است در کنار این اقدامات تغییر الگوی تولید و حرکت به سمت کشاورزی نوین و فعالیت‌های کم‌آب‌بر به عنوان مکمل راهبرد تأمین آب مطرح شده تا آسیب‌پذیری منطقه در برابر خشکسالی کاهش یابد و ثبات نسبی در معیشت شکل گیرد.

در حوزه آب مسئله تنها تأمین یک منبع جدید نیست بلکه مدیریت همزمان مطالبات شرب، کشاورزی، محیط‌زیست و امنیت غذایی اهمیت دارد

مرز در این میان به عنوان مهم‌ترین مزیت نسبی سیستان و بلوچستان جایگاه تازه‌ای یافته و از یک خط تنها امنیتی به بستری برای مبادله و پیوند اقتصادی با همسایگان تبدیل می‌شود، رویکردی که تکمیل زیرساخت‌های جاده‌ای و بندری، کاهش زمان توقف در پایانه‌ها، اصلاح رویه‌های تجاری و مشارکت دادن مردم محلی در چرخه رسمی اقتصاد را به یک بسته واحد تبدیل کرده زیرا بدون سودآوری پایدار، تجارت مرزی نمی‌تواند به تقویت معیشت و افزایش سهم استان در تأمین کالاهای اساسی کشور منجر شود.

در کنار این ۲ محور سرمایه انسانی به عنوان رکن ماندگار توسعه مورد توجه قرار گرفته به گونه‌ای که توسعه فضاهای آموزشی با ارتقای کیفیت، تربیت پزشکان و متخصصان بومی با تعهد خدمت، بازنگری در مأموریت دانشگاه‌ها و پیوند آموزش‌های مهارتی با طرح‌های صنعتی جدید همزمان دنبال می‌شود تا نیروی کار مورد نیاز از درون استان تأمین شود و ثمره سرمایه‌گذاری‌ها در همان منطقه باقی بماند، مسیری که اگر با انسجام و تداوم اجرا شود می‌تواند سیستان‌ و بلوچستان را از مدیریت مستمر بحران به سمت تثبیت و رشد پایدار هدایت کند.

برای بررسی دقیق‌تر برنامه‌ها و پروژه‌های توسعه‌ای سیستان و بلوچستان و آگاهی از جزئیات اقدامات در حوزه آب، مرز، آموزش و صنعت، گفت‌وگویی مستقیم با منصور بیجار استاندار این استان انجام شده است که دیدگاه‌ها، اولویت‌ها و چشم‌انداز مدیریت استان را به‌طور کامل منعکس می‌کند

منطقه سیستان در مسیر تثبیت منابع آب

استاندار سیستان و بلوچستان از اجرای مجموعه‌ای از طرح‌های انتقال، ذخیره‌سازی و تأمین آب در شمال استان خبر داد و گفت: تثبیت منابع آب آشامیدنی و کشاورزی در منطقه سیستان در اولویت قرار دارد و این طرح‌ها با هدف حفاظت از معیشت مردم در برابر خشکسالی در حال تکمیل و بهره‌برداری است.

منصور بیجار با اشاره به وابستگی شدید پنج شهرستان شمالی سیستان و بلوچستان به رودخانه هیرمند اظهار کرد: بخش عمده آب منطقه از هیرمند تأمین می‌شود و کاهش آورد این رودخانه بر اثر تغییرات اقلیمی، نوسانات بارندگی و احداث بند کمال‌خان در افغانستان، به طور مستقیم بر کشاورزی، صیادی و محیط زیست اثر گذاشته است. بر اساس معاهده سال ۱۳۵۱، ایران باید سالانه ۸۲۰ میلیون مترمکعب حق‌آبه دریافت کند که پیگیری آن از سوی وزارت امورخارجه و وزارت نیرو به صورت مستمر ادامه دارد.

وی از حفر و تجهیز ۷۳ حلقه چاه در محدوده سه‌راهی دشتک و بندان خبر داد و عنوان کرد: بخشی از آب استحصالی پس از تصفیه به زاهدان منتقل می‌شود و بخشی برای تثبیت آب آشامیدنی سیستان اختصاص می‌یابد. طرح انتقال آب دشت تهلاب نیز با تأمین منابع از صندوق ذخیره ارزی آغاز شده و برخی تأسیسات باقی‌مانده در قالب مصوبات سفر استانی در حال پیگیری است، همزمان، بخشی از آب هیرمند نیز به چاه‌نیمه‌ها هدایت شده است.

استاندار سیستان و بلوچستان توسعه کشاورزی نوین را از محورهای اساسی مدیریت منابع آب دانست و تصریح کرد: با توجه به اینکه بیش‌از ۹۰ درصد مصرف آب استان در بخش کشاورزی است، اجرای طرح‌های گلخانه‌ای، دامداری‌های مدرن، آبیاری نوین و بازچرخانی فاضلاب در دستور کار قرار گرفته است.

به گفته وی، با همکاری نهادهایی همچون آستان قدس رضوی و کمیته امداد امام خمینی(ره)، بیش از یک‌هزار حلقه چاه برای مدیریت بهینه منابع محدود آب حفر شده است.

بیجار از تدوین بسته جامع مدیریت آب و مهار ریزگردها با مشارکت دستگاه‌های تخصصی و دانشگاه‌های سیستان و بلوچستان خبر داد و گفت: این بسته با هدف هم‌افزایی میان دستگاه‌هایی مانند محیط زیست، منابع طبیعی، وزارت نیرو و وزارت امورخارجه تهیه شده و بر تصمیم‌سازی منسجم و علمی تأکید دارد؛ اجرای طرح‌های اضطراری آبرسانی و افزایش چاهک‌ها نیز برای جلوگیری از اختلال در تأمین آب آشامیدنی در دستورکار قرار گرفته است.

وی انتقال آب از دریای عمان را از طرح‌های راهبردی تأمین پایدار آب سیستان و بلوچستان عنوان کرد و افزود: این پروژه با مشارکت بخش خصوصی در حال اجراست و می‌تواند منبعی پایدار برای تأمین آب آشامیدنی و صنعت ایجاد کند.

به گفته استاندار سیستان و بلوچستان مدیریت منابع آب در این استان نیازمند نگاه متوازن به توسعه، معیشت مردم و ملاحظات زیست‌محیطی است تا منطقه بتواند از بحران کم‌آبی عبور کند.

فعال‌سازی ظرفیت‌های مرزی سیستان و بلوچستان برای تقویت اقتصاد مردم و تأمین کالاهای اساسی

وی همچنین با تأکید بر اینکه مرزهای سیستان و بلوچستان تهدید نیست بلکه فرصت است، گفت: بهره‌گیری هدفمند از ظرفیت یک‌هزار و ۲۹۳ کیلومتر مرز زمینی با پاکستان، افغانستان و دسترسی دریایی، در دستور کار قرار گرفته تا اقتصاد مردم مرزنشین تقویت و نقش استان در تأمین کالاهای اساسی کشور پررنگ‌تر شود.

بیجاربا اشاره به اینکه فعالیت‌های گذشته بیشتر بر تجارت کلان متمرکز بود، افزود: رویکرد جدید، مردمی‌سازی اقتصاد مرز، فعال‌سازی خرده‌فروشی و تعاونی‌های محلی است تا منافع تجارت به ساکنان ۲ سوی مرز برسد.

به گفته وی، در سفر رئیس‌جمهور به پاکستان، مسائل سیستان و بلوچستان و توسعه مبادلات مرزی مطرح و در توافق‌های دوجانبه گنجانده شد؛ همچنین با افغانستان نیز برای توسعه مبادلات در مرز میلک تفاهم‌نامه‌ای منعقد شده است.

وی از پیگیری ساختارهای تعاونی و فعال‌سازی تعاونی دهیاری‌ها در سیستان و بلوچستان خبر داد و گفت: هدف، ایجاد سازوکاری پایدار برای مشارکت مستقیم مردم در تجارت مرزی است.

استاندار سیستان و بلوچستان به تقویت زیرساخت‌های بندری و مرزی اشاره کرد و افزود: با توجه به ملاحظات پدافندی و اقتصادی، نقش بنادر و مرزهای استان در واردات و صادرات کالاهای اساسی تقویت شده است.

به گفته وی، سیستان و بلوچستان اکنون علاوه‌بر تأمین نیاز داخلی استان، در تأمین برنج و گوشت قرمز برای بیش‌از ۱۴ تا ۱۵ استان کشور نقش‌آفرینی می‌کند، همچنین واردات میوه‌های گرمسیری و سایر اقلام مورد نیاز کشور با استفاده از ظرفیت‌های استان در حال انجام است.

بیجار با اشاره به اجرای طرح تهاتر کالا افزود: بر اساس مصوبه ابلاغی دولت و اصلاحات بعدی آن، ثبت سفارش‌ها آغاز شده و استان پیشگام اجرای مدل تهاتر شده است؛ به این معنا که کالاهای مورد نیاز طرف مقابل بر مبنای ارزش صادرات استان مبادله می‌شود.

وی بیان کرد: اصلاح برخی مقررات و هماهنگی با دولت برای تسهیل این روند در حال انجام است تا ظرفیت‌های مرزی استان به صورت پایدار در خدمت توسعه اقتصادی و معیشت مردم قرار گیرد.

توسعه زیرساخت‌های مرزی در میلک و کوهک

استاندار سیستان و بلوچستان با تأکید بر نقش زیرساخت‌ها در رونق تجارت مرزی گفت: تکمیل پروژه‌ها و رفع گلوگاه‌های تردد در مرزهای استان به‌ویژه در میلک و کوهک در دستورکار قرار گرفته تا معطلی کامیون‌ها به حداقل برسد و صرفه اقتصادی مبادلات حفظ شود.

وی با اشاره به پروژه پل دوم در مرز میلک افزود: این طرح سال‌ها متوقف مانده بود، اما با پیگیری از رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه و با اختیارات جدید، روند اجرایی آن فعال شده و ایران آمادگی دارد بلافاصله پس از اعلام موافقت رسمی طرف مقابل، عملیات را آغاز کند. همزمان یک جاده انحرافی موقت ایجاد شده که ظرفیت تردد در میلک را تا ۲ برابر افزایش داده است.

بیجار از پیگیری توسعه مرزهای سیستان و بلوچستان با پاکستان خبر داد و گفت: فعال‌سازی مرز رسمی کوهک و تکمیل کریدور شرقی – غربی از مسیر کوهک – سراوان – مهرستان – ایرانشهر به سمت کرمان و نیز مسیر پیشین به قصرقند، نیکشهر و بنت در حال دنبال شدن است تا اتصال استان به هرمزگان و سایر نقاط کشور تسهیل شود.

به گفته وی، بخشی از معطلی ۱۲ روزه تا ۲ هفته‌ای کامیون‌ها به فرآیندهای آن‌سوی مرز و بخشی نیز به زیرساخت‌ها و رویه‌های بازرسی داخلی بازمی‌گردد که با دستور اخیر رئیس‌جمهور در حال اصلاح و تسهیل است، در واقع ماندگاری طولانی کامیون‌ها در مرز عملاً سود اقتصادی تجارت را از بین می‌برد، از این‌رو کاهش زمان توقف و تقویت زیرساخت‌های لجستیکی، اولویت جدی مدیریت استان است.

از عدالت آموزشی تا توسعه صنایع و زیرساخت‌ها

استاندار سیستان و بلوچستان با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه‌های مختلف از جمله معدن، آب، آموزش و صنعت گفت: با وجود پیشرفت‌های صورت‌گرفته، به دلیل فاصله استان با شاخص‌های توسعه‌ای کشور، دستیابی به نتایج ملموس نیازمند زمان، برنامه‌ریزی منسجم و اولویت‌بندی دقیق است.

وی با تأکید بر لزوم ایجاد تعادل میان مطالبات مختلف در حوزه آب افزود: در این بخش باید نیازهای دامداران، کشاورزان و ملاحظات محیط‌زیستی به‌صورت همزمان دیده شود.بر همین اساس، رویکرد مدیریت استان مبتنی بر تصمیم‌سازی مشترک با مشارکت مردم و تعیین اولویت‌ها بر اساس واقعیت‌های میدانی است و در هفته‌های اخیر نشست‌های متعددی در منطقه سیستان برای بررسی مستقیم مسائل برگزار شده است.

بیجار آموزش را از محورهای اصلی توسعه سیستان و بلوچستان دانست و اظهار کرد: طرح نهضت عدالت آموزشی با هدف افزایش سرانه فضاهای آموزشی و جبران کمبودهای زیرساختی از این استان آغاز شده است، در کنار توسعه کمی مدارس، ارتقای کیفیت آموزشی نیز به‌صورت جدی دنبال می‌شود تا نظام تعلیم و تربیت پاسخگوی نیازهای آینده استان باشد.

وی در ادامه به کمبود نیروی متخصص در بخش سلامت در سیستان و بلوچستان اشاره کرد و گفت: با برنامه‌ریزی انجام‌شده، سهمیه‌هایی برای دانشجویان بومی در دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور در نظر گرفته شده تا با تعهد خدمت، پس از فارغ‌التحصیلی به استان بازگردند، این اقدام با هدف تأمین پایدار پزشکان و متخصصان در افق 6 تا هفت سال آینده طراحی شده است.

استاندار سیستان و بلوچستان بر ضرورت بازنگری در مأموریت دانشگاه‌ها اشاره کرد و افزود: خروجی نظام آموزش عالی باید متناسب با نیازهای واقعی استان باشد و به حل مسائل و تولید ثروت منجر شود؛ از این‌رو، بازتعریف برخی رشته‌ها و جهت‌دهی به آموزش‌های مهارتی و فنی در دستور کار قرار گرفته است.

در کنار توسعه کمی مدارس، ارتقای کیفیت آموزشی نیز به‌صورت جدی دنبال می‌شود

وی سند توسعه سیستان و بلوچستان را از مهم‌ترین اقدامات دولت برشمرد و عنوان کرد: در این سند، برنامه‌ای حدود ۲ و نیم ساله برای رساندن شاخص‌های اقتصادی و زیربنایی استان به میانگین کشوری پیش‌بینی شده که علاوه‌بر منابع مالی، شامل تفویض اختیارات و تسهیل مجوزها نیز می‌شود.

بیجاربا اشاره به تصویب و آغاز روند اجرایی پتروشیمی ایرانشهر افزود: همزمان با تأمین مالی و جذب سرمایه‌گذار، آموزش نیروهای بومی از طریق هنرستان‌های فنی و حرفه‌ای تخصصی در حوزه پتروشیمی آغاز خواهد شد تا زمینه اشتغال جوانان منطقه از ابتدای اجرای پروژه فراهم شود.

وی با یادآوری تأکیدات رهبر معظم انقلاب در سفر سال ۱۳۸۱ به سیستان و بلوچستان و نیز رویکرد دولت برای توجه ویژه به مسائل اجتماعی و زیرساختی تصریح کرد: اعتبارات استان در بخش‌های مختلف بین ۴۰ تا ۶۰ درصد افزایش یافته و توسعه راه‌آهن، راه‌های ارتباطی، بنادر و ظرفیت‌های سواحل مَکُران در اولویت قرار دارد.

استاندار سیستان و بلوچستان خاطرنشان کرد: این استان با برخورداری از ظرفیت‌های مرزی، معدنی و دریایی، به‌ویژه در سواحل مَکُران و بنادر چابهار، می‌تواند با اجرای منسجم برنامه‌های توسعه‌ای، فاصله تاریخی خود با میانگین‌های ملی را جبران کند.

 سیستان و بلوچستان از سال ۱۳۷۷ درگیر خشکسالی شده اما در سال ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ به ترتیب ترسالی ضعیف و شدیدی را نسبت به سال‌های دیگر تجربه کرده است؛ پس از این تجربه ترسالی در استان دیگر چنین وضعیتی پیش نیامد و در سال‌های آینده دچار درجه‌های مختلفی از خشکسالی بوده است.

به‌منظور رفع موانع اجرایی و تسهیل فرآیندهای تبادل و تأمین کالا از استان‌های مرزی کشور و همچنین بررسی موانع اجرایی تفویض اختیارات لازم به استانداران در این حوزه، نشست مهمی با حضور مسعود پزشکیان، وزیران اقتصادی دولت و استانداران استان‌های مرزی در بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در شامگاه دوشنبه (۶ بهمن) برگزار شد.

رئیس جمهور در این نشست، دستور مهمی برای رفع موانع تفویض اختیارات، حذف بروکراسی‌های زائد و تسریع در واردات کالاهای اساسی از مبادی مرزی صادر کرد.

مسعود پزشکیان با اشاره به مأموریت ویژه استانداران استان‌های مرزی در تأمین کالاهای اساسی کشور با اعلام اینکه اختیارات لازم در این زمینه به استانداران، تفویض و ایرادهای مجلس شورای اسلامی در این خصوص برطرف شده است، افزود: در این نشست، موانع و چالش‌های اجرایی این مأموریت به‌صورت دقیق بررسی و هر جا که برای اجرای مؤثر مأموریت‌ها نیاز به اختیارات بیشتر بود، با تعریف شفاف وظایف از جمله تعیین دقیق میزان واردات کالا و نهاده‌های دامی متناسب با حجم تولید، این اختیارات به استانداران واگذار شد.